مصطفی مولایی
کارشناس بازارهای مالی
شاخص کل بورس در مقایسه با نخستین روز معاملاتی آبان حدود ۱.۶۴ درصد کاهش یافت، در حالی که شاخص هم‌وزن افت محدودتری را ثبت کرد. در مقابل، شاخص صنعت فلزات اساسی حدود ۳.۵۴ درصد رشد و شاخص استخراج کانه‌های فلزی حدود ۶.۷۴ درصد افت داشت؛ واگرایی‌ای که ضرورت بررسی مستقل عملکرد شرکت‌های بزرگ معدنی، فولادی و مسی را برجسته می‌کند.
بازار سرمایه در نیمه نخست آبان؛ از فشار فروش تا بازگشت نسبی تقاضا
بازار سرمایه ایران در فاصله یکم تا پانزدهم آبان ۱۴۰۵، تحت تأثیر نوسانات شاخص‌ها، تغییر جریان نقدینگی و جابه‌جایی انتظارات معامله‌گران قرار گرفت.
با توجه به اینکه اول آبان مصادف با جمعه بود، نخستین روز معاملاتی این ماه شنبه دوم آبان محسوب می‌شود. همچنین آخرین روز معاملاتی نیمه نخست ماه، چهارشنبه سیزدهم آبان بود.
بررسی معاملات این دوره نشان می‌دهد بازار در روزهای ابتدایی با فشار عرضه مواجه شد و در ادامه، به‌ویژه در نهم، دهم و یازدهم آبان، کاهش بیشتری را تجربه کرد. با این حال، معاملات دوازدهم و سیزدهم آبان با افزایش تقاضا همراه شد و بخشی از افت شاخص‌ها جبران شد.
این تغییر مسیر نشان می‌دهد که تحلیل وضعیت بازار در نیمه نخست آبان، صرفاً با تمرکز بر روزهای نزولی، تصویر کاملی از رفتار بورس ارائه نمی‌دهد.
شاخص کل؛ کاهش ۱.۶۴ درصدی در مقایسه با ابتدای ماه
شاخص کل بورس تهران در نخستین روز معاملاتی آبان، شنبه دوم این ماه، در سطح ۸ میلیون و ۴۴ هزار و ۶۵۶ واحد قرار گرفت.
این شاخص در سوم آبان با افت ۰.۳۶ درصدی به ۸ میلیون و ۱۵ هزار و ۵۴۶ واحد رسید، اما در چهارم آبان با رشد ۰.۶۸ درصدی تا محدوده ۸ میلیون و ۶۹ هزار و ۷۸۸ واحد افزایش یافت.
روند بازار در پنجم آبان تغییر کرد و شاخص کل با افت حدود ۱.۷۷ درصدی به ۷ میلیون و ۹۲۷ هزار و ۳۳۱ واحد عقب نشست.
در ششم آبان، شاخص با رشد ۰.۵۱ درصدی به ۷ میلیون و ۹۶۷ هزار و ۵۵۱ واحد رسید؛ با این حال، این بازگشت نتوانست زمینه تثبیت روند صعودی را فراهم کند.
در معاملات نهم آبان، شاخص کل با افت ۱.۶۱ درصدی به ۷ میلیون و ۸۳۹ هزار و ۲۵۱ واحد رسید. این روند در دهم آبان با کاهش ۲.۳۶ درصدی ادامه یافت و شاخص در سطح ۷ میلیون و ۶۵۴ هزار و ۵۰۳ واحد قرار گرفت.
در یازدهم آبان نیز شاخص کل با کاهش محدود ۰.۰۷ درصدی به ۷ میلیون و ۶۴۹ هزار و ۴۰۹ واحد رسید و پایین‌ترین سطح پایانی خود در بازه مورد بررسی را ثبت کرد.
اما معاملات دوازدهم آبان با بازگشت تقاضا همراه شد. شاخص کل در این روز ۲.۲۹ درصد افزایش یافت و به ۷ میلیون و ۸۲۴ هزار و ۶۰۳ واحد رسید.
این روند در چهارشنبه سیزدهم آبان نیز ادامه یافت و شاخص با رشد ۱.۱۳ درصدی در سطح ۷ میلیون و ۹۱۲ هزار و ۷۴۱ واحد به کار خود پایان داد.
به این ترتیب، شاخص کل از کف پایانی ثبت‌شده در یازدهم آبان حدود ۳.۴۴ درصد بازیابی شد؛ با این حال، مقایسه سطح پایانی شاخص در دوم و سیزدهم آبان همچنان کاهش تقریبی ۱.۶۴ درصدی را نشان می‌دهد.
این اختلاف بیانگر آن است که بازگشت روزهای پایانی، اگرچه بخشی از افت بازار را جبران کرد، برای بازگرداندن شاخص به سطح ابتدای ماه کافی نبود.
شاخص هم‌وزن؛ افت محدودتر نسبت به شاخص کل
بررسی شاخص کل هم‌وزن در کنار شاخص کل، تصویر دقیق‌تری از گستردگی نوسانات بازار ارائه می‌دهد.
شاخص هم‌وزن در دوم آبان در سطح ۲ میلیون و ۲۳۶ هزار و ۴۰۰ واحد قرار داشت و در سیزدهم آبان به ۲ میلیون و ۲۲۸ هزار و ۷۹۰ واحد رسید.
مقایسه این دو مقدار، کاهش تقریبی ۰.۳۴ درصدی را نشان می‌دهد؛ رقمی که به‌مراتب کمتر از افت ۱.۶۴ درصدی شاخص کل است.
این اختلاف نشان می‌دهد که در مجموع دوره مورد بررسی، فشار کاهش قیمت در شرکت‌های بزرگ و شاخص‌ساز بیشتر از میانگین عملکرد شرکت‌های بازار بوده است.
البته کاهش شاخص هم‌وزن نیز نشان می‌دهد که بازار به‌طور کامل از فشار فروش خارج نشده بود. بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس عملکرد بهتر این نماگر، از بهبود فراگیر وضعیت تمام نمادهای کوچک و متوسط سخن گفت.
نکته مهم، بررسی هم‌زمان تعداد نمادهای مثبت و منفی، ارزش معاملات و تغییرات شاخص هم‌وزن است؛ زیرا رشد شاخص کل در شرایطی که بخش بزرگی از نمادها منفی هستند، نمی‌تواند نشانه قطعی بهبود کلیت بازار باشد.
جریان نقدینگی؛ خروج پول در روزهای نزولی و بازگشت در معاملات پایانی
جریان نقدینگی حقیقی یکی از مهم‌ترین شاخص‌ها برای ارزیابی رفتار سرمایه‌گذاران و میزان تمایل آن‌ها به پذیرش ریسک در بازار سهام است.
در نیمه نخست آبان، این متغیر با نوسان قابل‌توجهی همراه بود. هم‌زمان با افت شاخص‌ها در روزهای ابتدایی هفته دوم، خروج نقدینگی حقیقی شدت گرفت.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده از معاملات نهم آبان، حدود ۴ هزار و ۹۷۱ میلیارد تومان پول حقیقی از سهام، حق‌تقدم و صندوق‌های سهامی خارج شد.
این خروج نقدینگی در شرایطی اتفاق افتاد که شاخص کل بیش از ۱۲۸ هزار واحد کاهش یافت و حدود ۷۰ درصد نمادهای بازار در محدوده منفی معامله شدند.
اما در معاملات دوازدهم آبان، هم‌زمان با رشد ۲.۲۹ درصدی شاخص کل، حدود ۴ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان نقدینگی حقیقی به سهام، حق‌تقدم و صندوق‌های سهامی وارد شد.
در چهارشنبه سیزدهم آبان نیز خالص ورود پول حقیقی حدود ۹۷۳ میلیارد تومان گزارش شد. ارزش معاملات سهام، حق‌تقدم و صندوق‌های سهامی در این روز به حدود ۳۳ هزار و ۲۷۷ میلیارد تومان رسید.
این تغییر رفتار نشان می‌دهد که بازار در دو روز پایانی نیمه نخست آبان، بخشی از نقدینگی ازدست‌رفته خود را بازیابی کرد.
با این حال، ورود پول حقیقی در دو روز معاملاتی به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره بازگشت پایدار اعتماد سرمایه‌گذاران کافی نیست. تداوم این جریان، تثبیت ارزش معاملات و افزایش مشارکت خریداران در روزهای بعد، معیارهای مهم‌تری برای ارزیابی تغییر روند بازار هستند.
همچنین باید میان خروج نقدینگی از سهام و خروج سرمایه از کل بازار سرمایه تفاوت قائل شد. انتقال منابع به صندوق‌های درآمد ثابت، صندوق‌های طلا یا سایر ابزارهای مالی، لزوماً به معنای خروج منابع از مجموعه بازار سرمایه نیست.
صنایع معدنی و فلزی؛ واگرایی عملکرد در دو گروه مهم بورسی
یکی از مهم‌ترین نکات در بررسی معاملات نیمه نخست آبان، تفاوت عملکرد دو گروه فلزات اساسی و استخراج کانه‌های فلزی است.
بر اساس داده‌های شاخص‌های صنعتی، شاخص استخراج کانه‌های فلزی از ۱ میلیون و ۳۹۷ هزار و ۵۲۰ واحد در دوم آبان به ۱ میلیون و ۳۰۳ هزار و ۲۷۰ واحد در سیزدهم آبان رسید.
این تغییر معادل کاهش تقریبی ۶.۷۴ درصدی است.
در مقابل، شاخص فلزات اساسی در همین بازه از ۷ میلیون و ۵۰۱ هزار و ۷۳۰ واحد به ۷ میلیون و ۷۶۷ هزار و ۵۵۰ واحد افزایش یافت که رشد تقریبی ۳.۵۴ درصدی را نشان می‌دهد.
این تفاوت عملکرد بیانگر آن است که فشار فروش در گروه‌های معدنی و فلزی یکسان نبوده و شرایط معاملاتی شرکت‌های حاضر در این صنایع، تحت تأثیر عوامل متفاوتی قرار داشته است.
در واقع، در شرایطی که گروه استخراج کانه‌های فلزی با افت قابل‌توجه شاخص مواجه شد، صنعت فلزات اساسی توانست بازدهی مثبت ثبت کند.
این واگرایی، ضرورت بررسی جداگانه شرکت‌های بزرگ معدنی، فولادی و مسی را برجسته می‌کند.
فلزات اساسی؛ رشد شاخص در کنار تفاوت عملکرد شرکت‌ها
صنعت فلزات اساسی به دلیل حضور شرکت‌های بزرگ فولادی، مسی و تولیدکنندگان فلزات پایه، یکی از گروه‌های اثرگذار بر بازار سرمایه ایران است.
رشد ۳.۵۴ درصدی شاخص این صنعت در نیمه نخست آبان، در شرایطی ثبت شد که شاخص کل بورس در همین بازه کاهش داشت.
این عملکرد می‌تواند از مقاومت نسبی این گروه در برابر فشار عمومی بازار حکایت داشته باشد؛ با این حال، برای ارزیابی کیفیت رشد باید اطلاعات تولید، فروش و وضعیت مالی شرکت‌ها نیز بررسی شود.
گزارش‌های فعالیت ماهانه مهرماه منتشرشده در سامانه کدال، اطلاعات قابل‌توجهی از عملکرد شرکت‌های بزرگ این گروه ارائه می‌کنند.
بر اساس داده‌های گزارش فعالیت ماهانه فولاد مبارکه اصفهان، فروش این شرکت در مهرماه ۱۴۰۵ به حدود ۶۶ هزار و ۲۶۳.۹ میلیارد تومان رسید. این رقم در مقایسه با مهر سال گذشته حدود ۱۴۶ درصد افزایش و در مقایسه با شهریورماه حدود ۳.۶ درصد رشد داشته است.
در شرکت ملی صنایع مس ایران نیز فروش مهرماه به حدود ۷۷ هزار و ۷۲.۴ میلیارد تومان رسید. این رقم نسبت به مهر سال گذشته حدود ۱۶۴ درصد رشد داشته، اما در مقایسه با شهریورماه حدود ۶.۴ درصد کاهش نشان می‌دهد.
این آمار نشان می‌دهد که حتی در میان شرکت‌های بزرگ یک صنعت، روند ماهانه فروش یکسان نیست.
در فولاد مبارکه، مقدار فروش محصولات گرم و سرد، ترکیب فروش داخلی و صادراتی، نرخ محصولات و هزینه‌های تولید از جمله متغیرهای مهم ارزیابی هستند.
در شرکت ملی صنایع مس ایران نیز مقدار فروش کاتد، کنسانتره، محصولات جانبی، نرخ‌های جهانی مس و هزینه‌های عملیاتی اهمیت ویژه‌ای دارند.
بنابراین، رشد شاخص فلزات اساسی را نباید بدون بررسی حاشیه سود و کیفیت درآمد شرکت‌ها معادل بهبود قطعی وضعیت بنیادی صنعت دانست.
استخراج کانه‌های فلزی؛ افت شاخص و ضرورت بررسی عملکرد شرکت‌های معدنی
گروه استخراج کانه‌های فلزی در نیمه نخست آبان یکی از بخش‌های ضعیف‌تر بازار از نظر تغییرات شاخص بود.
افت حدود ۶.۷۴ درصدی این گروه در شرایطی ثبت شد که شاخص فلزات اساسی در همین بازه رشد داشت.
شرکت‌هایی مانند معدنی و صنعتی گل‌گهر، معدنی و صنعتی چادرملو، گهرزمین و توسعه معدنی و صنعتی صبانور از جمله مجموعه‌هایی هستند که بررسی عملکرد آن‌ها برای تحلیل وضعیت این صنعت اهمیت دارد.
در این گروه، تغییرات قیمت سهام باید در کنار شاخص‌های تولید و فروش ارزیابی شود.
میزان استخراج، تولید کنسانتره و گندله، مقدار فروش، نرخ محصولات، هزینه حمل‌ونقل و انرژی و همچنین دسترسی به زیرساخت‌های آب و برق، از جمله متغیرهای مؤثر بر عملکرد شرکت‌های معدنی هستند.
گزارش‌های ماهانه مهرماه نیز نشان می‌دهند که تغییرات فروش شرکت‌ها در مقایسه با ماه قبل و دوره مشابه سال گذشته یکسان نبوده است.
برای نمونه، گزارش فعالیت ماهانه چادرملو از کاهش حدود ۳۶.۱۴ درصدی فروش مهرماه نسبت به شهریورماه حکایت دارد؛ در حالی که فروش شرکت نسبت به مهر سال گذشته حدود ۷۴.۳۷ درصد افزایش داشته است.
این تفاوت نشان می‌دهد که مقایسه ماهانه به‌تنهایی نمی‌تواند مبنای مناسبی برای ارزیابی روند سودآوری شرکت باشد.
در بررسی شرکت‌های معدنی، باید میان افزایش درآمد ناشی از رشد نرخ فروش و افزایش واقعی مقدار تولید و فروش تفاوت قائل شد. همچنین افزایش مقدار تولید زمانی می‌تواند به بهبود سودآوری منجر شود که رشد هزینه‌های انرژی، حمل‌ونقل و سایر هزینه‌های عملیاتی، درآمد حاصل از آن را خنثی نکند.
از این منظر، پرسش مهم برای تحلیل تخصصی این صنعت آن است که آیا افت شاخص استخراج کانه‌های فلزی با تضعیف عملکرد عملیاتی شرکت‌ها همراه بوده یا بیشتر تحت تأثیر انتظارات بازار و تغییر رفتار سرمایه‌گذاران شکل گرفته است.
پاسخ به این پرسش مستلزم بررسی هم‌زمان اطلاعات تولید، فروش، درآمد و هزینه‌های شرکت‌ها در سامانه کدال است.
عوامل اقتصادی مؤثر بر چشم‌انداز صنایع معدنی و فولادی
بازار سرمایه علاوه بر اطلاعات مالی شرکت‌ها، به انتظارات سرمایه‌گذاران درباره شرایط اقتصادی و ریسک‌های پیش‌رو نیز واکنش نشان می‌دهد.
نرخ ارز، قیمت‌های جهانی فلزات، سیاست‌های پولی، نرخ سود، هزینه تأمین مالی و مقررات صادراتی از جمله عوامل اثرگذار بر ارزش‌گذاری سهام شرکت‌های بزرگ صنعتی و معدنی هستند.
در صنایع فولادی و معدنی، هزینه انرژی، محدودیت‌های زیرساختی، هزینه حمل‌ونقل و شرایط فروش داخلی و صادراتی نیز اهمیت ویژه‌ای دارند.
تغییر در هر یک از این متغیرها می‌تواند بر هزینه تمام‌شده تولید، مقدار عرضه، نرخ فروش و در نهایت حاشیه سود شرکت‌ها تأثیر بگذارد.
با این حال، نسبت‌دادن افت شاخص استخراج کانه‌های فلزی یا رشد شاخص فلزات اساسی به یک عامل اقتصادی یا سیاسی مشخص، بدون بررسی مستند اخبار و اطلاعیه‌های همان دوره، مبنای تحلیلی کافی ندارد.
داده‌های نیمه نخست آبان بیش از هر چیز از نوسان جریان نقدینگی و تفاوت عملکرد صنایع مختلف حکایت دارند.
آیا افت شاخص‌ها به معنای ارزندگی سهام است؟
یکی از پرسش‌های مهم در دوره‌های اصلاح بازار این است که آیا کاهش قیمت‌ها فرصت سرمایه‌گذاری ایجاد کرده یا همچنان ریسک‌های بنیادی و معاملاتی بر بازار حاکم است.
پاسخ به این پرسش را نمی‌توان صرفاً از روی افت شاخص کل یا کاهش قیمت سهام یک گروه استخراج کرد.
ارزندگی هر شرکت به عواملی مانند سودآوری پایدار، جریان نقدی، میزان بدهی، ارزش دارایی‌ها، چشم‌انداز تولید و فروش و ریسک‌های عملیاتی وابسته است.
در شرکت‌های معدنی و فولادی، نسبت قیمت به سود، کیفیت درآمد، هزینه اجرای طرح‌های توسعه‌ای، نیاز به سرمایه در گردش و توانایی مدیریت محدودیت‌های انرژی از جمله متغیرهای مهم ارزیابی هستند.
رشد فروش اسمی یک شرکت معدنی در شرایط تورمی، بدون بررسی مقدار فروش و نرخ محصولات، تصویر کاملی از عملکرد آن ارائه نمی‌دهد.
همچنین کاهش قیمت سهام در شرایطی که شاخص‌های عملیاتی شرکت همچنان روند مطلوبی دارند، الزاماً به معنای افت ارزش بنیادی آن شرکت نیست.
بنابراین، مقایسه ارزش بازار شرکت‌ها با عملکرد عملیاتی و چشم‌انداز سودآوری، مبنای دقیق‌تری برای ارزیابی وضعیت سهام فراهم می‌کند.
جمع‌بندی؛ بازگشت تقاضا، اما بدون تأیید تغییر روند
بررسی معاملات نیمه نخست آبان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که بازار سرمایه ایران در این دوره، ابتدا با فشار فروش و خروج نقدینگی حقیقی مواجه شد و در روزهای پایانی بخشی از افت خود را جبران کرد.
شاخص کل در مقایسه با نخستین روز معاملاتی آبان حدود ۱.۶۴ درصد کاهش یافت و شاخص هم‌وزن نیز افت محدودتر ۰.۳۴ درصدی را ثبت کرد.
در صنایع معدنی و فلزی نیز تفاوت عملکرد به‌وضوح مشاهده شد؛ شاخص فلزات اساسی حدود ۳.۵۴ درصد رشد کرد، در حالی که شاخص استخراج کانه‌های فلزی با کاهش ۶.۷۴ درصدی مواجه شد.
این اختلاف، ضرورت تحلیل جداگانه شرکت‌های فولادی، مسی و معدنی را بیش از گذشته برجسته می‌کند.
از سوی دیگر، ورود نقدینگی حقیقی در دوازدهم و سیزدهم آبان، نشانه‌ای از بهبود نسبی تقاضا بود؛ اما برای نتیجه‌گیری درباره تغییر روند بازار، تداوم این جریان و تثبیت شاخص‌ها در روزهای معاملاتی بعد اهمیت بیشتری دارد.
در نهایت، بازار سرمایه برای عبور از نوسانات و شکل‌گیری روندی پایدار به تقاضای مؤثر، ثبات جریان نقدینگی و چشم‌انداز قابل‌اتکاتر از سودآوری شرکت‌ها نیاز دارد.
برای صنایع معدنی و فلزی نیز صرف رشد یا افت شاخص‌ها کافی نیست؛ بلکه تطبیق عملکرد سهام با گزارش‌های تولید و فروش، نرخ محصولات، هزینه‌های عملیاتی و برنامه‌های توسعه‌ای شرکت‌ها، معیار دقیق‌تری برای سنجش وضعیت این صنایع خواهد بود.