محمدعلی عبدالعظیمی
پژوهشگر حوزه فولاد
تا مدت‌ها پاسخ ساده بود؛ ایران سنگ‌آهن دارد، گاز دارد، نیروی انسانی دارد و بازار منطقه‌ای نیز در دسترس است. بنابراین کافی بود ظرفیت تولید افزایش پیدا کند، زنجیره توسعه یابد و صادرات رشد کند. اما امروز دیگر مسئله فولاد ایران صرفا «ظرفیت» نیست. صنعت فولاد کشور به ظرفیتی در حدود ۶۰میلیون تن در سال رسیده و تولید فولاد خام ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۱.۸میلیون تن بوده است. این فاصله به‌تنهایی یک پیام مهم دارد: داشتن ظرفیت، الزاما به معنای داشتن توان تولید نیست. از سوی دیگر، محیط جهانی نیز تغییر کرده است. OECD پیش‌بینی می‌کند ظرفیت مازاد فولاد جهان که در سال۲۰۲۵ حدود ۶۴۰میلیون تن بوده، تا سال۲۰۲۸ می‌تواند به ۷۴۵میلیون تن برسد؛ درحالی‌که رشد تقاضای جهانی فولاد تا سال۲۰۳۰ تنها حدود ۰.۹درصد در سال برآورد شده است. در چنین جهانی، اضافه‌کردن چند‌میلیون تن ظرفیت دیگر لزوما خبر خوبی نیست. مسئله اصلی این است که ایران با چه مدلی باید فولاد خود را توسعه دهد؟
مدل قدیمی دیگر کافی نیست
منطق غالب توسعه فولاد ایران برای سال‌ها ساده بود: برخورداری از سنگ‌آهن، گاز و برق، در کنار سرمایه‌گذاری به افزایش ظرفیت می‌انجامد؛ ظرفیت بیشتر نیز باید تولید را افزایش دهد و تولید بیشتر، صادرات و در نهایت ارزش‌آفرینی بالاتری ایجاد کند. این مدل زمانی منطقی بود که انرژی نسبتا قابل اتکا بود، سرمایه‌گذاری امکان‌پذیرتر بود، بازار جهانی ظرفیت جذب بیشتری داشت و ریسک‌های ژئوپلیتیک، تجاری و کربنی وزن امروز را نداشتند. اما امروز تقریبا هر جزء این معادله دچار تغییر شده است. انرژی دیگر صرفا یک هزینه تولید نیست؛ به «شرط تداوم تولید» تبدیل شده است. گاز و برق می‌توانند تعیین کنند یک کارخانه در یک ماه مشخص تولید کند یا نکند.
در سال۲۰۲۶ نیز آسیب به زیرساخت‌های انرژی ایران و اختلال در تأمین گاز، فشار بر صنعت و شبکه برق را تشدید کرده است. بازار جهانی نیز دیگر تشنه هر نوع فولادی نیست. چین در سال ۲۰۲۵ صادرات فولاد خود را به رکورد ۱۳۱میلیون تن رسانده و مازاد ظرفیت جهانی، فشار بر قیمت و تجارت فولاد را افزایش داده است. بنابراین سؤال مدیرعامل فولادی دیگر نباید فقط این باشد که: «چقدر دیگر می‌توانیم تولید کنیم؟» بلکه باید بپرسد: «کدام تولید، در کدام نقطه، با کدام انرژی، برای کدام بازار و با چه سطحی از ریسک، هنوز ارزش اقتصادی ایجاد می‌کند؟» این تغییر سؤال، آغاز مدل جدید توسعه فولاد است.
از «تن» به «ارزش»
بزرگ‌ترین خطای ممکن این است که توسعه فولاد را همچنان با تعداد تن ظرفیت جدید اندازه‌گیری کنیم. ممکن است یک پروژه ۲میلیون تن ظرفیت جدید ایجاد کند؛ اما اگر گاز آن پایدار نباشد، برق آن قطع شود، مواد اولیه آن پرریسک باشد، محصولش در بازار با رقابت شدید مواجه شود و سرمایه در گردش لازم برای آن فراهم نباشد، این پروژه الزاما ارزش ایجاد نمی‌کند. در مدل جدید، واحد اندازه‌گیری توسعه باید از «تن ظرفیت به ارزش اقتصادی قابل اتکا» تغییر کند. یعنی هر پروژه باید حداقل به این پرسش‌ها پاسخ دهد: چه میزان سود پایدار ایجاد می‌کند؟ چه میزان ارزآوری واقعی دارد؟ چقدر به امنیت زنجیره کمک می‌کند؟ چقدر در برابر شوک انرژی مقاوم است؟ چه میزان سرمایه در گردش نیاز دارد؟ چه مقدار سرمایه را برای سال‌ها قفل می‌کند؟ بازار محصول آن چقدر متنوع است؟ و اگر شرایط بدتر از پیش‌بینی شود، آیا همچنان اقتصادی باقی می‌ماند؟ این همان جایی است که مفهوم «توهم ظرفیت» باید از سطح شرکت‌ها به سطح سیاست صنعتی منتقل شود. ممکن است کشور ظرفیت داشته باشد، اما ظرفیت قابل اتکا نداشته باشد؛ ظرفیت قابل اتکا داشته باشد، اما ظرفیت اقتصادی نداشته باشد.
الزام تبدیل انرژی از «ورودی» به «معماری»
در مدل قبلی، نیروگاه، گاز و برق معمولا به‌عنوان زیرساخت‌های پشتیبان پروژه دیده می‌شدند. در مدل جدید، انرژی باید بخشی از طراحی اصلی پروژه باشد. یعنی قبل از اینکه درباره ظرفیت یک کارخانه تصمیم بگیریم، باید بدانیم انرژی آن از کجا می‌آید، چقدر قابل اتکاست، در سناریوی بحران چه اتفاقی می‌افتد و آیا شرکت توان تأمین بخشی از انرژی مورد نیاز خود را دارد یا نه. به بیان ساده، دیگر نمی‌توان کارخانه را طراحی کرد و بعد به فکر انرژی افتاد. در فولاد آینده، محل تولید تا حدی باید بر اساس منطق انرژی انتخاب شود. این تغییر حتی می‌تواند جغرافیای توسعه فولاد ایران را دگرگون کند.
سال‌ها درباره تکمیل زنجیره فولاد صحبت شده است؛ معدن، کنسانتره، گندله، آهن اسفنجی، فولاد و محصولات نهایی. اما تکمیل زنجیره الزاما به معنای ایجاد ارزش بیشتر نیست. ممکن است یک شرکت تمام حلقه‌های زنجیره را در اختیار داشته باشد، اما همچنان با حاشیه سود پایین، مصرف انرژی بالا، محصول کم‌تمایز و بازار پرریسک فعالیت کند. بنابراین سؤال آینده نباید این باشد که: «کدام حلقه زنجیره را نداریم؟» بلکه: «کدام حلقه بیشترین ارزش، امنیت و قدرت رقابتی را برای کل زنجیره ایجاد می‌کند؟» گاهی پاسخ، توسعه معدن است. گاهی نیروگاه، گاهی نورد و محصولات خاص. گاهی لجستیک. گاهی شبکه فروش و صادرات و گاهی نیز پاسخ درست، هیچ پروژه جدیدی نیست. این آخرین عبارت شاید مهم‌ترین بخش مدل جدید باشد.
هر پروژه‌ای که قابل اجراست، الزاما نباید اجرا شود
یکی از بزرگ‌ترین تغییرات مورد نیاز در صنعت فولاد، تغییر نگاه به پروژه است. در سال‌های گذشته بخش قابل‌توجهی از تصمیم‌گیری‌ها حول این سؤال شکل گرفته که آیا پروژه از نظر فنی و اقتصادی توجیه دارد یا خیر. اما در شرایط امروز این کافی نیست. ممکن است پروژه‌ای IRR مناسبی داشته باشد، اما در رقابت با چند پروژه دیگر، سرمایه محدود شرکت را به بدترین شکل تخصیص دهد. بنابراین معیار جدید باید چیزی شبیه این باشد: پروژه‌ای که همه متغیرهای قابلیت اجرا، ارزش اقتصادی، تاب‌آوری، امنیت زنجیره و انعطاف‌پذیری را همزمان تقویت نکند، الزاما پروژه مطلوبی نیست. مدیران باید از خود بپرسند: اگر قیمت فولاد کاهش پیدا کند، آیا پروژه هنوز اقتصادی است؟ اگر برق یا گاز محدود شود، چه میزان تولید آن باقی می‌ماند؟ اگر صادرات دشوار شود، بازار جایگزین چیست؟ اگر سرمایه موردنیاز ۳۰ درصد افزایش یابد، آیا پروژه همچنان اولویت دارد؟ و مهم‌تر از همه: اگر امروز فقط اجازه اجرای یک پروژه را داشته باشیم، آیا باز هم همین پروژه را انتخاب می‌کنیم؟
از شرکت به اکوسیستم
اینجاست که نقش هلدینگ‌های فولادی تغییر می‌کند. هلدینگ دیگر نباید صرفا مجموعه‌ای از شرکت‌ها باشد که در انتهای سال صورت‌های مالی آنها تجمیع می‌شود. هلدینگ می‌تواند به «معمار تاب‌آوری و تخصیص سرمایه در کل زنجیره» تبدیل شود. فرض کنید یک شرکت با کمبود مواد اولیه مواجه است، شرکت دیگر با محدودیت نقدینگی، شرکت سوم با ریسک صادرات و شرکت چهارم با کمبود انرژی. اگر این شرکت‌ها کاملا مستقل مدیریت شوند، هرکدام برای حل مسئله خود منابع مصرف می‌کنند. اما هلدینگ می‌تواند سرمایه، انرژی، دانش، بازار، لجستیک و حتی ریسک را در سطح کل مجموعه مدیریت کند. در این حالت، مزیت هلدینگ دیگر فقط «اندازه» نیست. مزیت اصلی، اختیار عمل بیشتر در زمان بحران است. این همان مفهومی است که می‌تواند نسل بعدی هلدینگ‌های فولادی را از مجموعه‌های مالکیتی به سازمان‌های راهبردی تبدیل کند.
توسعه آینده باید تطبیقی باشد
یک اشتباه دیگر این است که برای سال۱۴۱۵ یک عدد قطعی برای تولید فولاد تعیین کنیم و سپس همه سیاست‌ها را حول آن بچینیم. جهان امروز آن‌قدر پرریسک است که مدل توسعه نمی‌تواند فقط یک مسیر داشته باشد. ما به سه سناریو حداقل نیاز داریم:
سناریوی رشد: انرژی، بازار و سرمایه شرایط مناسبی دارند.
سناریوی فشار: انرژی محدود، سرمایه گران و بازار صادراتی دشوارتر می‌شود.
سناریوی شوک: همزمانی اختلال انرژی، تجارت خارجی، مواد اولیه، لجستیک و بازار.
هر پروژه‌ای باید در هر سه سناریو ارزیابی شود. این یعنی پایان دوران «برنامه ثابت» و آغاز دوران «توسعه تطبیقی».
مدل جدید باید یک ماشین تصمیم‌گیری باشد
اگر قرار است این بحث جدی گرفته شود، نباید به یک سند دیگر تبدیل شود که در قفسه سازمان‌ها بایگانی شود. کشور به یک «ماشین تصمیم‌گیری توسعه فولاد» نیاز دارد. ماشینی که برای هر پروژه، منطقه یا زنجیره بتواند به‌صورت شفاف بگوید: کجا توسعه بدهیم؟ کجا توسعه ندهیم؟ کدام دارایی را نوسازی کنیم؟ کدام پروژه را متوقف کنیم؟ سرمایه را کجا تخصیص دهیم؟ کدام ظرفیت واقعا قابل اتکاست؟ کدام زنجیره ارزش بیشتری ایجاد می‌کند؟ و کدام سرمایه‌گذاری در برابر شوک‌ها تاب‌آوری بیشتری دارد؟ این مدل حتی می‌تواند در سطح هلدینگ‌ها نیز اجرا شود. هر هلدینگ می‌تواند سبد دارایی‌های خود را نه فقط براساس سودآوری، بلکه براساس ارزش، ریسک، تاب‌آوری و اختیار راهبردی بازآرایی کند.
ایران ۱۴۱۵ به چه فولادی نیاز دارد؟
شاید مهم‌ترین سؤال همین باشد. هدف توسعه فولاد ایران نباید صرفا این باشد که چند‌میلیون تن بیشتر تولید کنیم. ایران باید مشخص کند فولاد قرار است در اقتصاد آینده چه نقشی ایفا کند: تأمین‌کننده ارز؟ پیشران زیرساخت؟ تأمین‌کننده صنایع انرژی و حمل‌ونقل؟ موتور توسعه منطقه‌ای؟ یا تولیدکننده محصولات با ارزش افزوده بالا برای بازارهای داخلی و خارجی؟ پاسخ این سؤال، تعیین می‌کند چه معدنی توسعه پیدا کند، چه کارخانه‌ای ساخته شود، چه محصولی تولید شود، کجا سرمایه‌گذاری شود و حتی چه ظرفیتی اصلا نباید ایجاد شود؟
آیا استراتژی توسعه شرکت ما هنوز بر اساس «ظرفیت بیشتر» نوشته شده یا بر اساس «ارزش بیشتر»؟ اگر انرژی ارزان و پایدار دیگر یک فرض دائمی نباشد، کدام پروژه‌های ما همچنان اقتصادی هستند؟ کدام دارایی‌های ما در بحران، واقعا به شرکت اختیار عمل می‌دهند؟ اگر بازار صادراتی محدود شود، چه جایگزینی داریم؟ و اگر مجبور باشیم بخشی از ظرفیت فعلی را کنار بگذاریم، کدام ظرفیت را حفظ خواهیم کرد و چرا؟ صنعت فولاد ایران در نقطه‌ای قرار گرفته که ادامه مسیر گذشته دیگر الزاما به معنای ادامه موفقیت گذشته نیست. جهان با ظرفیت مازاد، رشد کند تقاضا و رقابت تجاری شدید مواجه است. ایران نیز همزمان با محدودیت انرژی، ریسک سرمایه‌گذاری، فشار نقدینگی، نااطمینانی تجارت و آسیب‌پذیری زنجیره تأمین روبه‌رو است. OECD نیز هشدار داده که ظرفیت مازاد جهانی می‌تواند تا ۷۴۵میلیون تن در سال۲۰۲۸ افزایش یابد.
بنابراین شاید بزرگ‌ترین تصمیم صنعت فولاد ایران، ساختن کارخانه بعدی نباشد. «بزرگ‌ترین تصمیم، بازطراحی منطق توسعه است». اگر قرار باشد صنعت فولاد ایران در سال۱۴۱۵ همچنان رقابت‌پذیر، ارزآور و تاب‌آور باشد، باید از امروز به جای پرسیدن «چقدر ظرفیت دیگر ایجاد کنیم؟» بپرسیم: «چه نوع فولادی، با چه مزیتی، در کجا، با چه انرژی، برای چه بازاری و با چه سطحی از ریسک باید تولید شود؟» و سؤال عمیق‌تر این است: اگر امروز صنعت فولاد ایران را از صفر طراحی می‌کردیم، آیا آن را دقیقا به شکل امروز طراحی می‌کردیم؟ اگر پاسخ منفی است، زمان بازاندیشی مدل توسعه فولاد ایران فرا رسیده است.