به گزارش آفتاب صبح، تأمین پایدار مواد اولیه به یکی از مهمترین چالشهای راهبردی صنعت فولاد ایران تبدیل شده است. افزایش ظرفیت تولید فولاد خام و اجرای طرحهای توسعهای، در کنار محدودیتهای دسترسی به ذخایر مناسب سنگآهن و رشد هزینههای استخراج و حملونقل، ضرورت بازنگری در الگوی تأمین خوراک واحدهای فولادسازی را بیش از گذشته برجسته کرده است.
در این میان، پهنه معدنی سنگان به دلیل برخورداری از ذخایر قابلتوجه سنگآهن و استقرار مجموعههای معدنی و صنعتی، جایگاه مهمی در راهبرد تأمین مواد اولیه صنعت فولاد کشور دارد. فولاد سنگان نیز با عبور تدریجی از نقش متمرکز بر فرآوری سنگآهن و حرکت به سمت توسعه فعالیتهای اکتشافی، استخراجی و تولید محصولات میانی، در مسیر ایفای نقشی گستردهتر در زنجیره تأمین فولاد مبارکه قرار گرفته است.
فولاد مبارکه برای تأمین پایدار خوراک مورد نیاز خطوط تولید خود، سالانه به بیش از ۲۰ میلیون تن سنگآهن و کنسانتره نیاز دارد. این نیاز در شرایطی مطرح است که ظرفیت تولید فولاد خام این مجموعه از ۱۰ میلیون تن فراتر رفته و با بهرهبرداری از طرحهای توسعهای، از جمله نورد گرم شماره ۲ با ظرفیت سالانه ۴.۲ میلیون تن، اهمیت دسترسی مستمر و مطمئن به مواد اولیه افزایش خواهد یافت.
از این منظر، توسعه فعالیتهای معدنی فولاد سنگان را نمیتوان صرفاً برنامهای برای افزایش ظرفیت فرآوری دانست؛ این رویکرد بخشی از تلاش برای کاهش ریسک تأمین مواد اولیه، افزایش تابآوری زنجیره تولید و ایجاد ارتباط منسجمتر میان ظرفیتهای معدنی شرق کشور و نیاز صنایع فولادی است.
عبور از فرآوری؛ ورود به حلقههای ابتدایی زنجیره معدن
فولاد سنگان در حال حاضر از ظرفیت تولید سالانه ۵ میلیون تن کنسانتره و ۵ میلیون تن گندله برخوردار است؛ ظرفیتی که این شرکت را به یکی از بازیگران مهم بخش فرآوری مواد معدنی کشور تبدیل کرده است.
با این حال، رویکرد توسعهای جدید این مجموعه بر گسترش دامنه فعالیتها و حضور مؤثرتر در مراحل ابتدایی زنجیره معدن متمرکز شده است. ورود جدیتر به حوزه اکتشاف، استخراج و راهبری عملیات معدنی، از جمله اقداماتی است که میتواند وابستگی زنجیره تأمین فولاد مبارکه به منابع متفرقه را کاهش دهد.
این تغییر رویکرد، علاوه بر افزایش اطمینان از تأمین خوراک، امکان مدیریت بهتر کیفیت و کمیت مواد معدنی و برنامهریزی بلندمدت برای تولید را فراهم میکند. هرچه حلقههای بیشتری از زنجیره تأمین تحت مدیریت و راهبری یکپارچه قرار گیرند، امکان کنترل هزینهها، کاهش ریسکهای عملیاتی و هماهنگی میان ظرفیت استخراج و نیاز واحدهای فرآوری و فولادسازی افزایش مییابد.
در واقع، مسئله اصلی تنها افزایش میزان تولید سنگآهن و کنسانتره نیست؛ بلکه ایجاد تناسب میان ظرفیت استخراج، فرآوری و نیاز واقعی واحدهای فولادسازی است؛ موضوعی که در بلندمدت میتواند بر پایداری تولید و هزینه تمامشده فولاد اثرگذار باشد.
مگامدول آهن اسفنجی؛ گام بعدی در تکمیل زنجیره ارزش
یکی از مهمترین طرحهای توسعهای فولاد سنگان، احداث مگامدول آهن اسفنجی با ظرفیت سالانه یک میلیون و ۷۶۰ هزار تن است. اجرای این طرح میتواند گام مهمی در تکمیل زنجیره ارزش در منطقه سنگان باشد؛ زیرا بهجای انتقال بخش عمده گندله تولیدی به واحدهای فولادسازی در فواصل طولانی، امکان تبدیل آن به محصولی با ارزش افزوده بیشتر در نزدیکی محل تولید مواد اولیه فراهم میشود.
موقعیت جغرافیایی سنگان و فاصله بیش از هزار و ۱۰۰ کیلومتری آن از برخی مراکز مصرف و فولادسازی، هزینههای حملونقل را به یکی از مؤلفههای مهم اقتصادی در زنجیره تولید تبدیل کرده است. بنابراین، احداث واحد آهن اسفنجی در مجاورت معادن و کارخانههای فرآوری میتواند بخشی از جابهجایی مواد اولیه را حذف کرده و بهرهوری لجستیکی زنجیره را افزایش دهد.
برآوردهای مطرحشده درباره این طرح نیز از امکان کاهش حدود ۳۰ درصدی بار حملونقل حکایت دارد؛ موضوعی که در کنار کاهش هزینههای جابهجایی، میتواند به مدیریت بهتر جریان مواد و افزایش مزیت رقابتی تولید در منطقه کمک کند.
از سوی دیگر، تولید آهن اسفنجی در سنگان میتواند فرصتهای تازهای برای توسعه بازارهای صادراتی ایجاد کند. نزدیکی به مرز افغانستان و دسترسی به مسیرهای ارتباطی آسیای میانه، ظرفیت مناسبی برای حضور در بازارهای منطقهای فراهم کرده است. در این چارچوب، تبدیل مواد معدنی به محصولات میانی و افزایش عمق فرآوری میتواند ارزش اقتصادی بیشتری نسبت به عرضه مواد خام ایجاد کند.
استخراج در سنگان؛ چالش سرمایهگذاری و تأمین ماشینآلات
با وجود ظرفیتهای قابلتوجه پهنه معدنی سنگان، توسعه فعالیتهای استخراجی در این منطقه با چالشهای فنی و سرمایهگذاری همراه است. افزایش عمق استخراج و بالا رفتن نسبت باطلهبرداری، از جمله عواملی است که هزینه تمامشده تولید سنگآهن را تحت تأثیر قرار میدهد.
در برخی محدودههای معدنی، نسبت باطلهبرداری به بیش از پنج به یک میرسد؛ به این معنا که برای دستیابی به هر واحد ماده معدنی، باید حجم قابلتوجهی از باطله جابهجا شود. چنین شرایطی نیاز به ماشینآلات معدنی با ظرفیت بالا، از جمله شاولهای تناژ بالا و دامپتراکهای سنگین را افزایش میدهد.
تأمین این تجهیزات و سرمایهگذاری مورد نیاز برای توسعه ناوگان معدنی، بهویژه با توجه به محدودیتهای ارزی و دشواریهای واردات ماشینآلات تخصصی، یکی از موانع پیشروی توسعه سریعتر فعالیتهای استخراجی است.
از این رو، تحقق برنامههای توسعه فولاد سنگان علاوه بر تأمین منابع مالی، به برنامهریزی دقیق برای نوسازی و تقویت تجهیزات معدنی و افزایش بهرهوری عملیات استخراج نیاز دارد. در این میان، توسعه توان ساخت داخل و استفاده از ظرفیت شرکتهای داخلی در تأمین تجهیزات و قطعات معدنی نیز میتواند به کاهش وابستگی و پایداری بیشتر عملیات کمک کند.
آب و گاز؛ زیرساختهایی که نباید از توسعه جا بمانند
توسعه ظرفیتهای معدنی و صنعتی در سنگان بدون تأمین زیرساختهای حیاتی امکانپذیر نیست. آب و انرژی دو مؤلفه تعیینکنندهای هستند که آینده طرحهای توسعهای این منطقه تا حد زیادی به تأمین پایدار آنها وابسته است.
در بخش آب، اجرای پروژه انتقال آب دریای عمان و همچنین استفاده از ظرفیت بازچرخانی پساب صنعتی و شهری، از راهکارهای مهم برای کاهش فشار بر منابع آبی منطقه محسوب میشوند. با توجه به محدودیت منابع آب در شرق کشور، حرکت به سمت استفاده از منابع غیرمتعارف و افزایش بهرهوری مصرف آب، ضرورتی جدی برای تداوم فعالیتهای صنعتی و معدنی است.
در حوزه انرژی نیز ناترازی گاز کشور، یکی از ریسکهای مهم پیشروی توسعه صنایع فولادی به شمار میرود. تولید آهن اسفنجی به تأمین مستمر گاز وابسته است و هرگونه محدودیت در این بخش میتواند بر میزان تولید و بهرهبرداری اقتصادی از ظرفیتهای ایجادشده اثر بگذارد.
بنابراین، توسعه زیرساختهای گازرسانی و پیشبینی راهکارهای پایدار برای تأمین انرژی باید همزمان با اجرای طرحهای صنعتی دنبال شود. ایجاد ظرفیت تولید جدید، بدون پیشبینی منابع پایدار آب و انرژی، میتواند به افزایش ظرفیت اسمی بدون تحقق متناسب تولید واقعی منجر شود.
فناوری فرآوری؛ راهی برای فعالسازی ذخایر کمعیار
در کنار توسعه ظرفیت استخراج و فرآوری، استفاده از فناوریهای نوین برای بهرهبرداری اقتصادی از ذخایر کمعیار نیز میتواند افق تازهای پیشروی پهنه معدنی سنگان قرار دهد.
بخشی از ظرفیتهای معدنی کشور به دلیل ویژگیهای زمینشناسی و عیار پایین، با روشهای متداول فرآوری از توجیه اقتصادی کافی برخوردار نیستند؛ اما توسعه فناوریهای فرآوری میتواند امکان استفاده از این ذخایر را فراهم کند.
بهکارگیری روشهای جدید در شناسایی، استخراج و فرآوری مواد معدنی، علاوه بر افزایش بهرهوری منابع موجود، میتواند به کاهش اتلاف ذخایر و افزایش عمر اقتصادی معادن منجر شود. این موضوع بهویژه در شرایطی اهمیت دارد که دسترسی به ذخایر پرعیار و آساناستخراج در بلندمدت با محدودیت بیشتری مواجه خواهد شد.
از این منظر، توسعه فناوری فرآوری باید در کنار سرمایهگذاری در استخراج و تکمیل زیرساختها مورد توجه قرار گیرد تا ظرفیتهای زمینشناسی منطقه به فرصتهای اقتصادی قابلاتکا تبدیل شوند.
سنگان؛ از قطب فرآوری تا محور یکپارچه معدن و فولاد
مجموع تحولات و طرحهای توسعهای در سنگان نشان میدهد که نقش این منطقه در آینده صنعت فولاد کشور میتواند فراتر از تأمین مواد اولیه و تولید کنسانتره و گندله باشد.
توسعه فعالیتهای اکتشافی و استخراجی، احداث مگامدول آهن اسفنجی، تکمیل زیرساختهای آب و انرژی و بهرهگیری از فناوریهای نوین فرآوری، مجموعه اقداماتی هستند که در صورت اجرای هماهنگ، امکان شکلگیری یک زنجیره یکپارچه معدنی و صنعتی را در شرق کشور فراهم میکنند.
برای فولاد مبارکه نیز این مسیر، فرصتی برای تقویت امنیت خوراک، کاهش وابستگی به منابع متفرقه و مدیریت مؤثرتر هزینههای تأمین مواد اولیه است. با این حال، تحقق کامل این ظرفیتها به رفع موانع سرمایهگذاری، تأمین ماشینآلات معدنی و تکمیل زیرساختهای حیاتی وابسته خواهد بود.
نکته تعیینکننده آن است که موفقیت این راهبرد صرفاً با افزایش ظرفیتهای اسمی سنجیده نمیشود؛ میزان تحقق برنامههای استخراج، تأمین پایدار خوراک، بهرهبرداری از مگامدول آهن اسفنجی و کاهش واقعی هزینههای حملونقل، شاخصهایی هستند که باید عملکرد این برنامه توسعهای را مشخص کنند.
سنگان اکنون در موقعیتی قرار دارد که میتواند از یک قطب مهم فرآوری مواد معدنی به یکی از محورهای اصلی توسعه زنجیره ارزش معدن و فولاد تبدیل شود؛ تحولی که در صورت رفع موانع اجرایی و تأمین زیرساختهای مورد نیاز، علاوه بر تقویت پایداری تولید فولاد مبارکه، میتواند جایگاه شرق کشور را در نقشه صنعتی و صادراتی ایران ارتقا دهد.