یادداشت: زهرا عزتی
تئاتر کودک و نوجوان صرفاً گونه‌ای از هنرهای نمایشی با مخاطبان کم‌سن‌وسال نیست؛ این عرصه بخشی از فرایند جامعه‌پذیری، پرورش تخیل، تقویت قدرت تفکر، رشد عاطفی و شکل‌گیری نظام ارزشی نسل آینده را در بر می‌گیرد. کودک در مواجهه با صحنه، شخصیت‌ها، تعارض‌ها و موقعیت‌های نمایشی، فرصت تجربه غیرمستقیم مسائل زندگی را پیدا می‌کند. او می‌آموزد پرسش کند، تفاوت‌ها را ببیند، احساسات خود و دیگران را بهتر بشناسد و درباره انتخاب‌ها و پیامدهای رفتارها فکر کند.
از این منظر، تئاتر کودک را باید بخشی از زیرساخت فرهنگی و تربیتی جامعه دانست؛ زیرساختی که اثرگذاری آن به کیفیت متن نمایشی، کارگردانی، طراحی صحنه، بازیگری و تناسب محتوای اثر با گروه سنی مخاطب وابسته است. اما این زنجیره با پایین آمدن پرده نمایش به پایان نمی‌رسد. آنچه کودک از یک اجرا دریافت می‌کند، می‌تواند در گفت‌وگوی خانوادگی، تجربه اجتماعی و حتی مواجهه‌های بعدی او با جهان پیرامون استمرار پیدا کند.
رسانه؛ حلقه اتصال صحنه نمایش به زندگی خانواده‌ها
در این میان، رسانه نقشی فراتر از اطلاع‌رسانی درباره زمان اجراها و انتشار تصاویر هنرمندان دارد. رسانه می‌تواند مفاهیم تربیتی و فرهنگی نهفته در آثار نمایشی را برای والدین، مربیان و جامعه قابل فهم کند؛ درباره تناسب محتوای آثار با گروه‌های سنی توضیح دهد و زمینه گفت‌وگوی خانواده‌ها با کودکان پس از تماشای نمایش را فراهم آورد.
یک گزارش تخصصی درباره تئاتر کودک باید بتواند به پرسش‌هایی فراتر از نام نمایش و عوامل اجرایی پاسخ دهد: این اثر چه مسئله‌ای را برای کودک طرح می‌کند؟ چه ظرفیت‌هایی برای تقویت خلاقیت و تفکر انتقادی دارد؟ آیا زبان بصری و نمایشی آن با درک گروه سنی مخاطب تناسب دارد؟ چه نسبتی میان محتوای اثر و نیازهای عاطفی، اجتماعی و فرهنگی کودکان برقرار است؟
این همان نقطه‌ای است که تفاوت میان پوشش خبری عمومی و روزنامه‌نگاری تخصصی فرهنگ و هنر آشکار می‌شود.
جشنواره به خبرنگار متخصص نیاز دارد، نه صرفاً پوشش خبری
یکی از ضرورت‌های جدی جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان همدان، توجه هدفمند به حضور خبرنگاران و عکاسان متخصص حوزه فرهنگ و هنر است. حضور رسانه‌ها زمانی به سرمایه فرهنگی جشنواره تبدیل می‌شود که خبرنگار بتواند زبان تئاتر، عناصر دراماتیک، ساختار روایت، زیبایی‌شناسی اجرا و اقتضائات مخاطب کودک و نوجوان را بشناسد.
خبرنگار متخصص فرهنگ و هنر صرفاً بازتاب‌دهنده اظهارات مسئولان و برگزارکنندگان نیست؛ او می‌تواند کیفیت آثار را از منظر هنری و محتوایی بررسی کند، با کارگردانان و نمایش‌نامه‌نویسان درباره جهان فکری آثارشان گفت‌وگو کند و از خلال نقد و تحلیل، سطح مطالبه‌گری فرهنگی را ارتقا دهد.
در چنین رویدادی، عکاسی خبری نیز صرفاً ثبت لحظه‌های روی صحنه نیست. عکاس متخصص باید بتواند رابطه میان بازیگر و مخاطب، واکنش‌های کودکان، زبان بدن، جزئیات بصری و لحظه‌های تأثیرگذار اجرا را به روایت تصویری تبدیل کند؛ روایتی که حتی برای مخاطبی که در سالن حضور نداشته است، بخشی از تجربه تئاتر را قابل درک کند.
البته تخصصی بودن پوشش رسانه‌ای به معنای محدود کردن دسترسی سایر رسانه‌ها نیست؛ بلکه به معنای ایجاد فرصت برای خبرنگاران و عکاسانی است که توانایی تحلیل و روایت حرفه‌ای این حوزه را دارند.
از برگزاری جشنواره تا ساختن سرمایه فرهنگی برای همدان
برای همدان، میزبانی سی‌ویکمین جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان تنها یک امتیاز در تقویم رویدادهای فرهنگی نیست. این فرصت می‌تواند به تقویت جایگاه استان در تئاتر کودک، توسعه مخاطبان هنرهای نمایشی، افزایش تعامل خانواده‌ها با فعالیت‌های فرهنگی و شکل‌گیری جریان پایدار نقد و گفت‌وگوی هنری منجر شود.
اما تحقق این ظرفیت، به برنامه‌ای فراتر از جدول اجراها نیاز دارد. طراحی نشست‌های تخصصی رسانه‌ای، گفت‌وگو با هنرمندان و صاحب‌نظران تربیتی، تولید محتوای تحلیلی متناسب با گروه‌های سنی، انتشار نقدهای حرفه‌ای و ایجاد زمینه تعامل خبرنگاران تخصصی با گروه‌های نمایشی، می‌تواند دامنه اثرگذاری جشنواره را از سالن‌های اجرا به فضای عمومی جامعه گسترش دهد.
همچنین باید پرسید پس از پایان جشنواره چه اتفاقی برای این جریان فرهنگی خواهد افتاد؟ آیا ارتباط رسانه‌ها با هنرمندان و گروه‌های نمایشی ادامه پیدا می‌کند؟ آیا تجربه‌های موفق جشنواره به تولید محتوای آموزشی و فرهنگی برای مدارس، خانواده‌ها و مراکز فرهنگی منجر خواهد شد؟ و آیا برای تبدیل مخاطب مقطعی جشنواره به مخاطب پایدار تئاتر برنامه‌ای وجود دارد؟
این پرسش‌ها به‌ویژه در شرایطی اهمیت پیدا می‌کند که تربیت نسل برخوردار از قدرت تخیل، گفت‌وگو، تفکر انتقادی و درک هنری، نیازمند پیوند مستمر میان نهادهای فرهنگی، خانواده، نظام آموزشی و رسانه است.
سی‌ویکمین جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان همدان باید فرصتی برای بازتعریف همین پیوند باشد. مسئولیت برگزارکنندگان تنها فراهم کردن صحنه‌ای برای اجرای نمایش نیست؛ بلکه باید زمینه‌ای فراهم شود تا دستاوردهای هنری و تربیتی جشنواره در حافظه فرهنگی جامعه ماندگار شود.
کودکان تماشاگران امروز تئاترند و شهروندان فردای جامعه؛ بنابراین آنچه برای آن‌ها روی صحنه می‌رود و آنچه رسانه‌ها از این تجربه روایت می‌کنند، هر دو در شکل‌گیری جهان فکری نسل آینده سهم دارند.