به گزارش خبرنگار آفتاب صبح، ماجرا را باید از چند ماه قبل دنبال کرد؛ زمانی که در یک گزارش تخصصی، جایگاه زغالسنگ در سبد انرژی جهان و فاصله ایران با روند مصرف این سوخت بررسی شد.
در آن گزارش، سعید صمدی، دبیر انجمن زغالسنگ ایران، اعلام کرده بود حدود ۴۰ درصد برق جهان از زغالسنگ تأمین میشود و مصرف سالانه زغالسنگ در جهان به حدود ۹ میلیارد تن میرسد؛ در حالی که مصرف ایران حدود سه میلیون تن در سال است و نیمی از این میزان نیز از طریق واردات تأمین میشود.
مسئله فقط میزان مصرف نبود؛ فاصله میان ظرفیت داخلی و نیاز کشور نیز مورد توجه قرار گرفت. بر اساس همان گزارش، ایران حدود ۱۴ میلیارد تن ذخیره زمینشناسی زغالسنگ دارد، اما ذخیره قطعی اکتشافشده حدود دو میلیارد تن اعلام شده است.
از سوی دیگر، قیمتگذاری و واردات نیز به یکی از گرههای این زنجیره تبدیل شده است. در سال ۱۴۰۳، قیمت هر تن زغالسنگ داخلی حدود ۸ میلیون تومان اعلام شد، در حالی که قیمت تمامشده زغالسنگ وارداتی به حدود ۲۲ میلیون تومان میرسید. متوسط قیمت جهانی زغالسنگ متالورژیکی نیز حدود ۲۰۰ دلار عنوان شد که بسته به کیفیت، از ۱۵۰ تا ۲۵۰ دلار متغیر است. در همین گزارش، قیمت زغالسنگ داخلی حتی کمتر از ۱۵ میلیون تومان و اخیراً حدود ۱۴ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان اعلام شده بود.
اما نقطه مهمتر، ارتباط مستقیم این موضوع با ناترازی انرژی صنایع بود. بر اساس اظهارات دبیر انجمن زغالسنگ ایران، در زمان اوج مصرف، حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب کسری گاز وجود دارد و این مسئله به محدودیت فعالیت صنایع، بهویژه فولاد، منجر میشود. در همین چارچوب، استفاده از نیروگاههای زغالسوز بهعنوان یکی از ظرفیتهای قابل بررسی برای مدیریت بخشی از ناترازی انرژی مطرح شده بود.
از زغالسنگ تا سیمان؛ پیشنهاد وارد مرحله آزمایشی شد
گام بعدی این پیگیری، به صنعت سیمان رسید.
در گزارش بعدی، سعید صمدی اعلام کرد ۹۵ درصد سیمان دنیا با زغالسنگ تولید میشود و در ایران نیز حرکت به سمت جایگزینی سوخت آغاز شده است.
او با اشاره به ظرفیت تقریبی ۷۵ میلیون تنی تولید سیمان کشور گفت در حال حاضر هیچیک از کارخانههای سیمان برای تأمین انرژی مورد نیاز خود از زغالسنگ استفاده نمیکنند؛ این در حالی است که حدود ۶۰ سال گذشته، سیمان ایران با زغالسنگ تولید میشد و بعدها استفاده از مشتقات نفت و گاز جایگزین آن شد.
در همین مرحله، موضوع از سطح طرح و ظرفیت نظری فراتر رفت؛ به گفته دبیر انجمن زغالسنگ ایران، مقدمات جایگزینی زغالسنگ با مازوت و در برخی موارد گاز در صنعت سیمان فراهم شده و قرار است یکی از کارخانههای سیمان بهصورت آزمایشی انتخاب شود و زغالسنگ مورد نیاز آن نیز تأمین شود.
بر اساس این اظهارات، در صورت عبور موفق از مرحله آزمایشی، امکان حرکت تدریجی صنعت سیمان به سمت استفاده از زغالسنگ وجود خواهد داشت. همچنین قیمت تقریبی یک تن زغالسنگ ۱۲۰ تا ۱۳۰ دلار و قیمت جهانی یک تن مازوت ۴۵۰ دلار اعلام شده بود. طبق همین گزارش، یک تن زغالسنگ حدود ۸۰ درصد مازوت انرژی تولید میکند.
موضوع فناوری نیز در این میان مطرح بود. صمدی گفته بود نخستین کارخانهای که قرار است برای تأمین انرژی از زغالسنگ استفاده کند، بهطور قطع نیازمند واردات دانش فنی خواهد بود، اما پس از آن امکان بومیسازی و داخلیسازی فناوری وجود دارد.
حالا عدد جدید روی میز است؛ گاز سیمان به کمتر از ۵ میلیون مترمکعب رسید
اما گزارش ۱۶ سپتامبر، تصویر تازهای از وضعیت انرژی صنعت سیمان ارائه میکند.
علیاکبر الوندیان، دبیر انجمن صنفی کارفرمایان صنعت سیمان، اعلام کرده است میزان گاز تحویلی به کارخانههای سیمان اکنون به کمتر از ۵ میلیون مترمکعب در روز رسیده، در حالی که نیاز روزانه این صنعت حدود ۲۸ میلیون مترمکعب است.
به گفته او، محدودیتهای تأمین انرژی صنعت سیمان نسبت به سال گذشته افزایش یافته و این وضعیت ظرفیت تولید و استمرار فعالیت برخی کارخانهها را تحت تأثیر قرار داده است.
البته بخش عمده کارخانههای سیمان امکان استفاده از سوخت جایگزین را دارند و بسیاری از واحدها در حال استفاده از این ظرفیت هستند؛ اما همه کارخانهها شرایط یکسانی ندارند و برخی واحدها، از جمله کارخانههای سیمان سفید و سیمان تهران، با محدودیتهایی در استفاده از سوخت جایگزین مواجهاند.
صنعت سیمان از ابتدا بهصورت دوگانهسوز طراحی شده است، اما استفاده از مازوت به جای گاز هزینههای جدیدی به تولیدکننده تحمیل میکند. حمل سوخت نیز یکی از هزینههای قابل توجه است و هرچه فاصله محل تأمین مازوت از کارخانه بیشتر باشد، هزینه بیشتری به واحد تولیدی تحمیل خواهد شد.
این محدودیتها تنها به هزینه تولید ختم نمیشود. با نزدیک شدن فصل سرما، احتمال افزایش محدودیت گاز صنایع وجود دارد و تغییر نوع سوخت و محدودیتهای انرژی میتواند در برخی کارخانهها احتمال گرفتگی پیشگرمکن را افزایش دهد؛ اتفاقی که در صورت وقوع، علاوه بر کاهش تولید، میتواند خسارتهای مالی و جانی به همراه داشته باشد.
زنجیره مسئله کجاست؟
پیگیری آفتاب صبح در این سه مقطع، یک زنجیره مشخص را نشان میدهد:
زغالسنگ → سوخت جایگزین → ناترازی گاز → محدودیت تولید سیمان.
در نقطه آغاز، مسئله ظرفیتهای کمتر استفادهشده زغالسنگ و وابستگی بخشی از نیاز کشور به واردات مطرح بود؛ در گام دوم، استفاده از زغالسنگ در صنعت سیمان بهعنوان یک گزینه عملیاتی و حتی اجرای طرح آزمایشی مطرح شد؛ و حالا در گزارش جدید، میزان گاز تحویلی به صنعت سیمان به کمتر از ۵ میلیون مترمکعب در روز رسیده، در حالی که نیاز روزانه این صنعت حدود ۲۸ میلیون مترمکعب است.
در کنار این موضوع، صادرات سیمان نیز تحت تأثیر محدودیتهای تولید قرار گرفته است. طبق آخرین گزارش، صادرات سیمان از ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار تن در سالهای گذشته، امسال تاکنون به ۷۰۰ هزار تن کاهش یافته و افزایش دوباره صادرات، نیازمند رفع محدودیتهای تولید عنوان شده است.
پیشنهاد آفتاب صبح
اگر قرار است زغالسنگ صرفاً در زمان اوج ناترازی انرژی دوباره مطرح نشود و به یک گزینه واقعی در سبد سوخت صنایع تبدیل شود، چند موضوع باید همزمان دنبال شود:
- مرحله آزمایشی جایگزینی زغالسنگ در صنعت سیمان باید با زمانبندی، شاخصهای عملکرد و نتایج قابل اندازهگیری دنبال شود.
- اقتصاد سوخت جایگزین باید با در نظر گرفتن هزینه تأمین، حمل، تجهیزات و الزامات زیستمحیطی بررسی شود؛ نه صرفاً قیمت خود سوخت.
- ظرفیت معادن زغالسنگ داخلی و امکان تأمین پایدار خوراک صنایع باید همزمان با توسعه مصرف بررسی شود تا جایگزینی سوخت، وابستگی جدیدی ایجاد نکند.
- فناوری و کنترل آلایندگی باید از ابتدای اجرای پروژه در نظر گرفته شود؛ بهویژه در واحدهایی که قرار است از سوخت جامد استفاده کنند.
- و مهمتر از همه، باید مشخص شود در صورت تداوم محدودیت گاز، چه میزان از ظرفیت صنعت سیمان واقعاً قابلیت جایگزینی سوخت دارد و چه میزان سرمایهگذاری برای آن لازم است.
آفتاب صبح این مسیر را دنبال میکند؛ چون مسئله فقط «زغالسنگ» نیست. مسئله، انتخاب و آمادهسازی یک سبد انرژی برای صنعتی است که امروز با نیاز ۲۸ میلیون مترمکعبی گاز در روز، کمتر از ۵ میلیون مترمکعب گاز دریافت میکند و همزمان با افت تولید و صادرات مواجه است.