صنعت فولاد یکی از صنایع راهبردی و پیشران اقتصاد کشور است که نقش مهمی در توسعه زیرساخت‌ها، ساختمان‌سازی، خودروسازی، صنایع ماشین‌آلات و اشتغال‌زایی دارد. ایران با برخورداری از ذخایر قابل‌توجه سنگ‌آهن، نیروی انسانی متخصص و ظرفیت‌های گسترده تولیدی، از تولیدکنندگان مهم فولاد در منطقه به شمار می‌رود. در این میان، آذربایجان‌شرقی نیز به واسطه برخورداری از واحدهای صنعتی، صنایع پایین‌دستی، شرکت‌های فعال در حوزه ریخته‌گری و قطعه‌سازی و موقعیت جغرافیایی مناسب برای تجارت، ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه زنجیره ارزش فولاد و افزایش سهم خود در تولید محصولات با ارزش افزوده بالا دارد.
با وجود این ظرفیت‌ها، صنعت فولاد کشور با چالش‌های متعددی روبه‌رو است که محدودیت تأمین برق و گاز، نوسانات نرخ ارز، دشواری تأمین مواد اولیه، افزایش هزینه‌های تولید، مشکلات تأمین مالی و محدودیت‌های صادراتی از مهم‌ترین آنها محسوب می‌شوند. ناترازی انرژی در سال‌های اخیر، فعالیت بسیاری از واحدهای فولادی را تحت تأثیر قرار داده و کاهش ظرفیت بهره‌برداری، افزایش هزینه تمام‌شده و اختلال در برنامه‌های تولید را به دنبال داشته است.
در آذربایجان‌شرقی نیز رفع موانع زیرساختی، تأمین پایدار انرژی، نوسازی تجهیزات و تسهیل دسترسی واحدهای صنعتی به منابع مالی می‌تواند نقش مؤثری در افزایش بهره‌وری و رقابت‌پذیری تولیدکنندگان ایفا کند.
توسعه صنعت فولاد نیازمند عبور از تولید محصولات خام و حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش، تولید محصولات تخصصی، ارتقای فناوری و افزایش بهره‌وری است. سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، استفاده از تجهیزات کم‌مصرف، تقویت ارتباط صنعت و دانشگاه، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و گسترش بازارهای صادراتی از جمله راهکارهایی است که می‌تواند به پایداری تولید و افزایش ارزش افزوده این صنعت کمک کند.
همچنین، بهره‌گیری از ظرفیت نمایشگاه‌های تخصصی صنایع فولاد و متالورژی برای معرفی توانمندی‌های تولیدکنندگان، توسعه همکاری‌های تجاری و شناسایی فناوری‌های جدید، به‌ویژه برای صنایع آذربایجان‌شرقی، فرصتی برای جذب سرمایه‌گذاری، افزایش سهم بازار و تقویت جایگاه صنعتی استان به شمار می‌رود.
صنعت فولاد ایران با وجود برخورداری از ظرفیت قابل‌توجه تولید و حضور در بازارهای صادراتی، همچنان با موانعی مواجه است که بهره‌برداری کامل از توان تولیدی کارخانه‌ها را دشوار می‌کند. محدودیت تأمین برق و گاز، افزایش هزینه‌های تولید، مشکلات تأمین سرمایه در گردش و چالش‌های مرتبط با قیمت‌گذاری و عرضه محصولات، از جمله مسائلی است که فعالان این صنعت در سال‌های اخیر بارها نسبت به آن هشدار داده‌اند.
این مشکلات در آذربایجان شرقی، به‌ویژه در مناطق صنعتی و فولادی همچون بناب، اهمیت بیشتری دارد، چراکه فعالیت کارخانه‌های فولادی علاوه بر تأمین نیاز بازار داخلی و صادرات، با اشتغال مستقیم و غیرمستقیم شمار قابل‌توجهی از نیروی کار ارتباط دارد. در چنین شرایطی، هرگونه محدودیت در تأمین انرژی یا اختلال در روند تولید می‌تواند هزینه‌های بنگاه‌ها را افزایش داده و برنامه‌ریزی برای تولید و فروش را دشوارتر کند.
برگزاری نمایشگاه بین‌المللی تخصصی صنایع فولاد، متالورژی، ریخته‌گری، آهنگری، معادن فلزی، ماشین‌آلات و صنایع وابسته در تبریز، فرصتی برای بررسی همین مسائل و گفت‌وگو میان تولیدکنندگان، تأمین‌کنندگان تجهیزات و فعالان اقتصادی فراهم کرد؛ نمایشگاهی که در آن، علاوه بر شرکت‌های استان، مجموعه‌هایی از دیگر مناطق کشور از جمله یزد و کرمان نیز حضور داشتند.
این نمایشگاه روز پنجشنبه ۳۰ مهرماه در محل نمایشگاه بین‌المللی تبریز افتتاح شد و طبق برنامه اعلام‌شده، تا امروز یکشنبه سوم آبان ادامه دارد. حضور فعالان صنعتی و اقتصادی در این رویداد، زمینه‌ای برای تبادل تجربه، معرفی توانمندی‌های تولیدی و بررسی مشکلات مشترک صنایع فراهم کرده است.
در راستای بررسی برگزاری نمایشگاه، چالش و ظرفیت های صنعت فولاد و صنایع وابسته با واحد های صنعتی حاضر و شرکت کننده در نمایشگاه متافو گفت‌وگو می‌کنیم.
از محدودیت انرژی تا دشواری تأمین نقدینگی
سیدباقر شریف‌زاده، عضو هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی تبریز در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به سابقه فعالیت مجموعه تحت مدیریتش در صنعت کمپرسور و تجهیزات هوای فشرده اظهار کرد: شرکت ما حدود ۳۶ تا ۳۷ سال است که در این حوزه فعالیت می‌کند و در صنایع مختلف کشور حضور دارد.
وی با بیان اینکه تجهیزات هوای فشرده در بخش قابل‌توجهی از کارخانه‌های فولادی مورد استفاده قرار می‌گیرد، افزود: این شرکت در بخش بزرگی از صنعت فولاد استان فعالیت دارد و تأمین تجهیزات مورد نیاز کارخانه‌ها را بر عهده گرفته است.
شریف‌زاده با اشاره به برگزاری نمایشگاه در شرایط دشوار اقتصادی و صنعتی، حضور واحدهای تولیدی در این رویداد را نشانه تداوم فعالیت بخش صنعت دانست و گفت: با وجود محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و شرایط اقتصادی، تولیدکنندگان همچنان برای حفظ اشتغال، درآمدزایی و کارآفرینی تلاش می‌کنند.
وی مهم‌ترین چالش‌های پیش روی واحدهای صنعتی را تأمین مواد اولیه، دشواری فروش محصولات، ناترازی انرژی، کمبود نقدینگی و فشارهای مالیاتی بر واحدهای تولیدی عنوان کرد و افزود: مجموعه این عوامل، فعالیت بنگاه‌های صنعتی را با دشواری مواجه کرده است.
مدیرعامل این شرکت با تأکید بر ضرورت حمایت از تولیدکنندگان تصریح کرد: واحدهای تولیدی برای ادامه فعالیت و حفظ اشتغال به شرایط باثبات‌تری نیاز دارند و رفع موانع موجود می‌تواند به حرکت رو به جلوی صنعت کمک کند.
تولید یک میلیون تن محصول در سال در بناب
شهریار فتحی، مدیرعامل یک مجتمع فولادی در بناب نیز در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به سابقه فعالیت این مجموعه اظهار کرد: مجتمع ما از سال ۱۳۸۶ وارد مدار تولید شده و اکنون سالانه حدود یک میلیون تن انواع مقاطع فولادی تولید می‌کند.
وی با بیان اینکه محصولات این مجتمع در بازار داخلی عرضه و به کشورهای خارجی نیز صادر می‌شود، افزود: این مجموعه حدود یک‌هزار و ۵۰۰ نفر اشتغال مستقیم دارد و شمار شاغلان غیرمستقیم مرتبط با فعالیت آن نیز بیش از یک‌هزار نفر برآورد می‌شود.
فتحی مهم‌ترین مشکل کنونی صنعت فولاد را تأمین انرژی دانست و گفت: مشکلات انرژی از سال‌های گذشته وجود داشته و شرایط جنگی نیز مسائل جدیدی به مشکلات قبلی اضافه کرده است؛ با این حال، نباید مسائل ساختاری و قدیمی صنعت را صرفاً به شرایط جدید نسبت داد.
وی با انتقاد از نبود شفافیت و پیش‌بینی‌پذیری کافی در سیاست‌های انرژی اظهار کرد: تصمیم‌گیری درباره نحوه تأمین برق صنایع و حرکت به سمت استفاده از برق با تعرفه‌های آزاد، باید با تعیین تکلیف روشن سیاست‌های دولت همراه باشد.
مدیرعامل مجتمع فولاد با اشاره به لزوم مشخص شدن هزینه واقعی انرژی در تولید افزود: اگر قرار است صنایع برق مورد نیاز خود را با تعرفه آزاد تأمین کنند، باید این سیاست به‌صورت شفاف و یکسان اجرا شود تا واحدهای تولیدی از شرایط مشابه برخوردار باشند و امکان محاسبه دقیق قیمت تمام‌شده محصولات فراهم شود.
فتحی توسعه نیروگاه‌های کوچک‌مقیاس و نیروگاه‌های تجدیدپذیر را از راهکارهای مقابله با محدودیت انرژی دانست و بر ضرورت برنامه‌ریزی بلندمدت برای تأمین برق پایدار صنایع تأکید کرد.
اعتراض به قیمت‌گذاری دستوری و مشکلات بورس کالا
سعید حبیبی، عضو هیئت‌مدیره و مدیر بازرگانی یک شرکت فولادی در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به برگزاری نمایشگاه در شرایط دشوار اقتصادی و استمرار نگرانی‌ها درباره وضعیت کشور اظهار کرد: تداوم ارتباط میان تولیدکنندگان، مصرف‌کنندگان و تأمین‌کنندگان در چنین شرایطی اهمیت زیادی دارد و نمایشگاه‌ها می‌توانند به حفظ و تقویت این ارتباطات کمک کنند.
وی با بیان اینکه شرکت‌های صنعتی با وجود مشکلات موجود همچنان برای تداوم تولید تلاش می‌کنند، افزود: تأمین حامل‌های انرژی، تهیه برخی مواد اولیه و دسترسی به ماشین‌آلات و تجهیزات مورد نیاز از جمله مشکلاتی است که فعالیت بنگاه‌های تولیدی را تحت تأثیر قرار داده است.
حبیبی با تأکید بر ضرورت رفع موانع اداری و مقرراتی تصریح کرد: مشکلاتی همچون قیمت‌گذاری دستوری و مسائل مرتبط با عرضه و تأمین مواد اولیه در بورس کالا می‌تواند فشار مضاعفی بر شرکت‌های فولادی وارد کند.
وی خواستار پیگیری این موضوعات از سوی وزارت صنعت، معدن و تجارت و وزارت امور اقتصادی و دارایی شد و گفت: لازم است سیاست‌های مرتبط با فروش محصولات و تأمین نیازهای تولیدی به‌گونه‌ای تنظیم شود که مانع توقف فعالیت کارخانه‌ها نشود.
عضو هیئت‌مدیره یک شرکت فولاد ادامه داد: در شرایطی که بنگاه‌ها با محدودیت‌های متعدد روبه‌رو هستند، باید از ایجاد موانع غیرضروری در مسیر تولید جلوگیری کرد تا شرکت‌ها بتوانند ظرفیت‌های خود را حفظ کرده و به فعالیت ادامه دهند.
رئیس انجمن فولاد آذربایجان: تصمیم‌گیرندگان باید صدای صنعتگران را بشنوند
نوید نواده اباذر، رئیس انجمن فولاد آذربایجان در گفت‌وگو با ایسنا در حاشیه نمایشگاه متافو تبریز با اشاره به فعالیت‌های صنعتی مجموعه‌های عضو این انجمن اظهار کرد: مجموعه‌های صنعتی، معدنی، پیمانکاری، خدماتی و کشاورزی وابسته به این گروه، در مجموع بیش از یک‌هزار نفر اشتغال مستقیم دارند و اشتغال غیرمستقیم آنها نیز چند هزار نفر برآورد می‌شود.
وی با اشاره به فعالیت این مجموعه در حوزه انرژی و صنایع فولادی افزود: در بخش انرژی، فعالیت‌هایی همچون خطوط انتقال نیرو، پست‌های برق و نیروگاه‌های خورشیدی دنبال می‌شود و در بخش فولاد نیز تولید محصولات تخصصی در دستور کار قرار دارد.
رئیس انجمن فولاد آذربایجان با اشاره به مشکلات مشترک صنایع گفت: یکی از مهم‌ترین چالش‌های فعلی، تأمین انرژی است؛ در حالی که در گذشته محدودیت برق بیشتر در فصل تابستان مطرح بود، اکنون تأمین گاز نیز به یکی از دغدغه‌های جدی واحدهای تولیدی تبدیل شده است.
نواده اباذر با تأکید بر ضرورت مدیریت هماهنگ منابع انرژی اظهار کرد: مدیریت محدودیت‌های برق و گاز نباید به‌گونه‌ای باشد که هر دستگاه صرفاً از زاویه مسئولیت خود تصمیم بگیرد و ارتباط لازم میان بخش‌های مختلف برقرار نشود.
وی افزود: تشکل‌های تخصصی و انجمن‌های صنعتی از نزدیک با مسائل تولیدکنندگان آشنا هستند و می‌توانند راهکارهای عملیاتی برای حل مشکلات ارائه دهند؛ ازاین‌رو، ضروری است دیدگاه فعالان و تشکل‌های بخش خصوصی در فرایند تصمیم‌گیری مورد توجه قرار گیرد.
رئیس انجمن فولاد آذربایجان با اشاره به ضرورت تقویت هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول در حوزه انرژی و صنعت، خواستار آن شد که سیاست‌گذاری‌ها با مشارکت بیشتر تشکل‌های تخصصی و با در نظر گرفتن شرایط واقعی کارخانه‌ها انجام شود.
ظرفیت تولید فولاد؛ فاصله میان توان اسمی و تولید واقعی
بررسی وضعیت صنعت فولاد کشور نشان می‌دهد که مشکل تنها به ایجاد ظرفیت‌های جدید تولید محدود نمی‌شود؛ بلکه استفاده مستمر از ظرفیت‌های موجود نیز به تأمین پایدار انرژی، دسترسی به مواد اولیه، سرمایه در گردش و امکان عرضه محصولات وابسته است.
بر اساس داده‌های منتشرشده از سوی سازمان زمین‌شناسی آمریکا، تولید فولاد خام ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۱ میلیون تن بوده است؛ رقمی که در مقایسه با ۳۲ میلیون تن سال ۲۰۲۳ کاهش نشان می‌دهد. گزارش سازمان زمین‌شناسی آمریکا درباره مواد معدنی ایران نیز از افت تولید فولاد خام در این دوره حکایت دارد.
همچنین رئیس انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران در شهریور ۱۴۰۴ اعلام کرده بود که محدودیت‌های انرژی موجب کاهش حدود ۱۰ میلیون تنی تولید فولاد کشور شده و در صورت نبود این محدودیت‌ها، ظرفیت تولید می‌توانست از ۴۰ میلیون تن فراتر رود. این اظهارنظر، اهمیت تأمین پایدار انرژی در استفاده از ظرفیت‌های تولیدی صنعت فولاد را نشان می‌دهد.
در آذربایجان شرقی نیز فعالان صنعت فولاد، محدودیت برق و گاز را از عوامل مؤثر بر تولید می‌دانند. با این حال، برای تعیین دقیق میزان ظرفیت بلااستفاده کارخانه‌های استان، سهم محدودیت انرژی در کاهش تولید و مقایسه وضعیت آذربایجان شرقی با سایر استان‌ها، انتشار آمار تفکیک‌شده و به‌روز از سوی نهادهای مسئول ضروری است.
انرژی، حلقه تعیین‌کننده زنجیره فولاد
تولید فولاد به‌عنوان یکی از صنایع پیشران کشور، به استمرار فعالیت تجهیزات و تأمین انرژی در مراحل مختلف تولید وابسته است. در چنین صنعتی، محدودیت برق یا گاز می‌تواند برنامه تولید را مختل کند، هزینه‌های سربار را افزایش دهد و زمان‌بندی تحویل سفارش‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، تأمین انرژی تنها مسئله پیش روی کارخانه‌ها نیست. کمبود نقدینگی، دشواری خرید مواد اولیه و تجهیزات، مشکلات صادرات و ابهام در مقررات عرضه محصولات نیز می‌تواند توان بنگاه‌ها برای حفظ تولید را کاهش دهد.
اظهارات فعالان حاضر در نمایشگاه متافو تبریز نشان می‌دهد که حل مشکلات صنعت فولاد به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد؛ از برنامه‌ریزی برای تأمین پایدار انرژی و توسعه نیروگاه‌های اختصاصی و تجدیدپذیر گرفته تا اصلاح فرایندهای اداری، شفاف‌سازی سیاست‌های قیمت‌گذاری و تسهیل دسترسی واحدهای تولیدی به سرمایه در گردش.
ضرورت حمایت هدفمند از صنایع فولادی آذربایجان شرقی
اهمیت صنعت فولاد در آذربایجان شرقی تنها به حجم تولید کارخانه‌ها محدود نمی‌شود؛ فعالیت این واحدها با اشتغال، زنجیره تأمین تجهیزات، خدمات فنی و مهندسی، حمل‌ونقل و بازارهای صادراتی ارتباط دارد. از این منظر، استمرار محدودیت‌های تولید می‌تواند بر مجموعه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی وابسته نیز اثر بگذارد.
تداوم فعالیت مجتمع‌هایی مانند فولاد ظفر بناب و فولاد آذربایجان، علاوه بر نیاز به انرژی پایدار، مستلزم سیاست‌گذاری قابل پیش‌بینی و کاهش موانع غیرضروری در مسیر تولید و فروش است.
همچنین مشارکت تشکل‌های تخصصی در تصمیم‌گیری‌ها می‌تواند به شناسایی دقیق‌تر مشکلات و تدوین راهکارهایی متناسب با شرایط واقعی واحدهای صنعتی کمک کند.
نمایشگاه متافو تبریز در شرایطی برگزار شده است که فعالان صنعت فولاد از یک سو بر ضرورت حفظ تولید و اشتغال تأکید دارند و از سوی دیگر، خواستار رفع موانعی هستند که به اعتقاد آنان، بهره‌برداری از ظرفیت‌های موجود را دشوار کرده است. اکنون مسئله اصلی، تبدیل این مطالبات به برنامه‌های اجرایی و قابل ارزیابی است؛ برنامه‌هایی که بتوانند تأمین انرژی، ثبات مقررات، دسترسی به منابع مالی و رقابت‌پذیری محصولات فولادی را بهبود بخشند.