کد خبر : 301179 تاریخ : 1405/9/1 - 14:55
یادداشتی از اکبر صادقی، مشاور بین‌الملل و تجارت خارجی اسبق ایمیدرو؛ دیپلماسی معدن؛ حلقه اتصال امنیت مواد اولیه به توسعه صادرات محصولات با ارزش افزوده توسعه صنایع معدنی ایران در شرایط رقابت فزاینده بازارهای جهانی، به سیاست خارجی فعال و هدفمند در حوزه معدن نیاز دارد؛ سیاستی که علاوه بر تضمین دسترسی پایدار به مواد اولیه، مسیر جذب سرمایه‌گذاری خارجی، انتقال فناوری و گسترش بازارهای صادراتی محصولات با ارزش افزوده را هموار کند. در این چارچوب، دیپلماسی معدن باید از سطح مذاکرات تجاری پراکنده فراتر برود و به ابزاری برای تقویت زنجیره ارزش صنایع معدنی کشور تبدیل شود.

به گزارش آفتاب صبح، جایگاه صنایع معدنی در اقتصاد ایران، بیش از گذشته به توانایی کشور در مدیریت روابط تجاری و اقتصادی با سایر کشورها وابسته شده است. برخورداری از ذخایر معدنی و ظرفیت‌های قابل‌توجه تولید و فرآوری، به‌تنهایی برای حفظ مزیت رقابتی در بازارهای بین‌المللی کافی نیست؛ بلکه تأمین پایدار مواد اولیه، دسترسی به فناوری‌های روز، جذب سرمایه و ایجاد بازارهای صادراتی مطمئن نیز باید در کانون برنامه‌ریزی‌های این بخش قرار گیرد.

در چنین شرایطی، دیپلماسی معدن می‌تواند به یکی از ابزارهای مؤثر توسعه اقتصادی تبدیل شود؛ ابزاری که مأموریت آن تنها افزایش مبادلات تجاری نیست، بلکه باید میان نیازهای تولید داخلی، ظرفیت‌های معدنی کشورهای هدف و فرصت‌های سرمایه‌گذاری و صادراتی ارتباطی هدفمند برقرار کند.

امنیت تأمین مواد اولیه؛ نقطه آغاز دیپلماسی معدنی

یکی از محورهای مهم دیپلماسی معدن، شناسایی ظرفیت‌های معدنی کشورهای همسایه و مشارکت در طرح‌های اکتشافی و استخراجی آن‌هاست. این رویکرد به‌ویژه در زنجیره فولاد اهمیت دارد؛ زیرا تأمین پایدار سنگ‌آهن و سایر مواد اولیه، از پیش‌شرط‌های استمرار تولید و حفظ ظرفیت‌های صنعتی کشور محسوب می‌شود.

مشارکت در طرح‌های اکتشافی کشورهای دارای ذخایر معدنی، سرمایه‌گذاری مشترک در استخراج و فرآوری و انعقاد قراردادهای بلندمدت تأمین مواد اولیه، از جمله مسیرهایی است که می‌تواند وابستگی صنایع داخلی به بازارهای مقطعی و پرنوسان را کاهش دهد.

البته انتخاب کشورهای هدف برای چنین همکاری‌هایی باید بر پایه ارزیابی دقیق کیفیت ذخایر، هزینه‌های حمل‌ونقل، زیرساخت‌های مرزی، الزامات حقوقی و مقررات کشور میزبان صورت گیرد. در غیر این صورت، حتی برخورداری از منابع معدنی مناسب نیز لزوماً به تأمین اقتصادی و پایدار مواد اولیه منجر نخواهد شد.

انتقال فناوری؛ شرط ارزش‌آفرینی سرمایه‌گذاری خارجی

دیپلماسی معدنی زمانی می‌تواند به توسعه پایدار صنایع داخلی کمک کند که جذب سرمایه‌گذاری خارجی با انتقال دانش فنی و ارتقای توان تولیدی کشور همراه باشد.

سرمایه‌گذاری مشترک در پروژه‌های معدنی و صنعتی، در صورتی ارزش راهبردی بیشتری پیدا می‌کند که تعهدات مشخصی در زمینه انتقال فناوری، آموزش نیروی انسانی، توسعه توان مهندسی و بهبود فناوری‌های فرآوری در قراردادها پیش‌بینی شود.

این موضوع به‌ویژه در بخش‌هایی مانند فرآوری مواد معدنی، افزایش بهره‌وری تولید و توسعه محصولات با ارزش افزوده اهمیت دارد. هدف نهایی باید استفاده از ظرفیت همکاری‌های بین‌المللی برای تقویت توان داخلی و ارتقای جایگاه ایران در حلقه‌های بالاتر زنجیره ارزش باشد.

سفارتخانه‌ها؛ بازوی اجرایی دیپلماسی معدن

یکی از الزامات تحقق اهداف دیپلماسی معدنی، استفاده هدفمند از ظرفیت سفارتخانه‌ها و رایزنان اقتصادی در کشورهای دارای فرصت‌های معدنی و تجاری است.

انتخاب سفیران آشنا با مسائل اقتصادی و معدنی و تعریف مأموریت‌های مشخص برای رایزنان اقتصادی می‌تواند شناسایی فرصت‌های سرمایه‌گذاری، معرفی شرکای تجاری معتبر و پیگیری مذاکرات را از مرحله رایزنی اولیه تا دستیابی به توافق‌های اجرایی تسهیل کند.

در این الگو، سفارتخانه‌ها نباید صرفاً نقش تسهیل‌کننده ارتباطات دیپلماتیک را ایفا کنند؛ بلکه لازم است با شناخت نیازهای صنایع معدنی کشور و ظرفیت‌های اقتصادی بازارهای هدف، در شناسایی فرصت‌های واقعی همکاری نیز نقش فعال داشته باشند.

ضرورت هماهنگی میان نهادهای متولی معدن و تجارت خارجی

یکی دیگر از پیشنهادهای مطرح در حوزه دیپلماسی معدن، تشکیل کمیته‌ای تخصصی با محوریت سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) و سازمان توسعه تجارت ایران و با همکاری فعال معاونت دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه است.

در چنین ساختاری، تقسیم وظایف و تعیین مسئولیت‌های مشخص می‌تواند از موازی‌کاری دستگاه‌ها جلوگیری کند و مسیر تبدیل فرصت‌های شناسایی‌شده به قراردادهای اقتصادی را کوتاه‌تر سازد.

بر این اساس، ایمیدرو می‌تواند مسئولیت شناسایی ظرفیت‌های فنی، نیازهای مواد اولیه و پروژه‌های اولویت‌دار را بر عهده داشته باشد. سازمان توسعه تجارت نیز با بررسی بازارهای هدف، ظرفیت‌های صادراتی و مسیرهای تجاری، زمینه توسعه مبادلات را فراهم کند. در مقابل، وزارت امور خارجه از طریق سفارتخانه‌ها و ظرفیت دیپلماسی اقتصادی، بستر مذاکرات، شناسایی شرکای معتبر و پیگیری توافق‌ها را تقویت کند.

چنین تقسیم کاری در صورتی اثربخش خواهد بود که اهداف، زمان‌بندی و مسئولیت دستگاه‌ها به‌صورت شفاف تعریف شود و نتایج اقدامات نیز به شکل مستمر مورد ارزیابی قرار گیرد.

سنجش دیپلماسی معدن با نتایج اقتصادی

یکی از چالش‌های سیاست‌گذاری در حوزه دیپلماسی اقتصادی، فاصله میان توافق‌های اولیه و دستاوردهای واقعی اقتصادی است. برگزاری نشست‌ها، امضای تفاهم‌نامه‌ها و انجام مذاکرات، به‌تنهایی نشان‌دهنده موفقیت یک برنامه دیپلماتیک نیست.

از این رو، عملکرد دیپلماسی معدن باید با شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری ارزیابی شود؛ از جمله تعداد و ارزش قراردادهای تأمین پایدار مواد اولیه، میزان سرمایه جذب‌شده در پروژه‌های معدنی، حجم فناوری و دانش فنی منتقل‌شده و رشد صادرات محصولات معدنی و صنایع معدنی با ارزش افزوده.

این شاخص‌ها می‌توانند مشخص کنند که اقدامات دیپلماتیک تا چه اندازه به تقویت ظرفیت تولید داخلی، کاهش ریسک تأمین مواد اولیه و افزایش سهم ایران در بازارهای جهانی منجر شده‌اند.

دیپلماسی معدن؛ ضرورتی برای ارتقای جایگاه ایران در زنجیره ارزش جهانی

صنایع معدنی ایران برای عبور از محدودیت‌های تجاری و تقویت جایگاه خود در اقتصاد منطقه‌ای و جهانی، به رویکردی فراتر از صادرات مواد خام و مبادلات مقطعی نیاز دارند. ایجاد پیوند میان تأمین مواد اولیه، سرمایه‌گذاری مشترک، انتقال فناوری و توسعه بازار محصولات نهایی، می‌تواند مسیر تازه‌ای برای افزایش ارزش‌آفرینی در این بخش ایجاد کند.

دیپلماسی معدن در این چارچوب، زمانی اثربخش خواهد بود که از یک فعالیت تشریفاتی و مبتنی بر مذاکرات پراکنده فاصله بگیرد و به برنامه‌ای منسجم، هدفمند و نتیجه‌محور تبدیل شود.

تأمین پایدار سنگ‌آهن، توسعه همکاری‌های اکتشافی، جذب سرمایه و فناوری و گسترش صادرات محصولات با ارزش افزوده، حلقه‌های به‌هم‌پیوسته راهبردی هستند که تحقق آن‌ها به هماهنگی میان نهادهای معدنی، تجاری و دیپلماتیک کشور نیاز دارد.

آینده رقابت‌پذیری صنایع معدنی ایران، علاوه بر ظرفیت‌های زمین‌شناسی و توان تولید داخلی، به کیفیت تعامل اقتصادی کشور با بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی نیز وابسته است؛ موضوعی که دیپلماسی معدن می‌تواند در تحقق آن نقشی تعیین‌کننده ایفا کند.