در تاریخ اندیشه سیاسی، یکی از بنیادیترین پرسشها این است که حکومت اساساً برای چیست و غایت نهایی آن را در کجا باید جستوجو کرد؟ آیا سیاست صرفاً فنّی برای برقراری نظم، تأمین امنیت، تدبیر امور عمومی و افزایش قدرت و ثروت یک سرزمین است، یا آنکه باید آن را در افقی فراتر از این کارکردها، با امکان تحقق کمال انسانی و دستیابی به سعادت حقیقی سنجید؟ این پرسش، اگرچه در صورتبندیهای گوناگون در تاریخ فلسفه سیاسی تکرار شده است، در اندیشه ابونصر فارابی جایگاهی بنیادین دارد. اهمیت فلسفه سیاسی او را باید در همین کوشش برای پیوند دادن علم سیاست با شناخت حقیقت انسان، مراتب کمال او و غایت نهایی زندگیاش جستوجو کرد. از این منظر، سیاست نزد فارابی صرفاً تدبیر مناسبات قدرت نیست؛ بلکه دانشی ناظر بر ساماندادن زندگی مدنی انسانها در جهت دستیابی به کمالی است که برای نوع انسانی ممکن است. نقطه عزیمت فارابی در تبیین ضرورت اجتماع، شناخت سرشت و محدودیتهای وجودی انسان است. انسان بهتنهایی نمیتواند همه نیازهای خود را برآورده سازد و برای رسیدن به کمالی که استعداد طبیعی آن را دارد، ناگزیر از همکاری با دیگران است. فارابی در فصل بیستوششم کتاب «آراء اهل المدینة الفاضلة»، ذیل عنوان «القول فی احتیاج الانسان إلى الاجتماع والتعاون»، مینویسد: «وکل واحد من الناس مفطور على أنه محتاج، فی قوامه، وفی أن یبلغ أفضل کمالاته، إلى أشیاء کثیرة لا یمکنه أن یقوم بها کلها هو وحده»؛ یعنی هر انسانی بهگونهای سرشته شده است که هم برای برپاداشتن زندگی خویش و هم برای رسیدن به برترین کمالاتش به امور بسیاری نیاز دارد که بهتنهایی قادر به فراهمکردن همه آنها نیست. این عبارت، مبنای انسانشناختی فلسفه سیاسی فارابی را آشکار میکند. اجتماع انسانی نه صرفاً پیامد قراردادی برای رفع نیازهای اولیه، بلکه ضرورتی برخاسته از طبیعت انسان و شرطی برای فعلیتیافتن استعدادهای اوست. انسان برای آنکه بتواند به کمال متناسب با سرشت خویش دست یابد، به زندگی در اجتماع و تقسیم کار و همکاری با دیگران نیازمند است. از همینجا، مسئله اجتماع از سطح ضرورت معاش فراتر میرود و به مسئلهای فلسفی درباره امکان تحقق کمال انسانی تبدیل میشود. از این حیث، اندیشه فارابی با تلقی ارسطویی از انسان بهمثابه موجودی «مدنی بالطبع» نسبت و پیوندی روشن دارد. بااینحال، فارابی این ضرورت طبیعی را در دستگاه فلسفی خاص خود، بهویژه در پیوند با مراتب کمال عقلانی و مفهوم سعادت، بسط میدهد. اهمیت این پیوند در آن است که صرف اجتماع و همکاری، بهخودیخود برای تشکیل یک جامعه فضیلتمند کفایت نمیکند. انسانها ممکن است در کنار یکدیگر زندگی کنند، برای تأمین نیازهایشان همکاری داشته باشند و حتی از نظمی سیاسی و اجتماعی برخوردار باشند، اما این امور لزوماً به معنای قرار گرفتن اجتماع در مسیر سعادت حقیقی نیست. آنچه به اجتماع جهت و ارزش فلسفی میبخشد، غایتی است که همکاری اعضای آن در پی تحقق آن قرار میگیرد.
فارابی در ادامه بحث خود، مدینه فاضله را اجتماعی معرفی میکند که همکاری انسانها در آن برای دستیابی به سعادت حقیقی صورت میگیرد. بنابراین، تفاوت میان «مدینه فاضله» و دیگر اجتماعات انسانی را نمیتوان صرفاً در میزان برخورداری آنها از نظم، قدرت، ثروت یا امکانات مادی جستوجو کرد؛ بلکه باید آن را در نوع «غایت» و «جهتی» شناخت که حیات جمعی به سوی آن سامان یافته است. جامعهای که همکاری اعضای آن صرفاً برای تأمین ضروریات زندگی، افزایش ثروت یا دستیابی به لذت و غلبه بر دیگران صورت میگیرد، با جامعهای که غایت همکاری در آن سعادت حقیقی است، از حیث مبنای فلسفی و سیاسی تفاوتی بنیادین دارد.
این تمایز، ما را به مفهوم محوری فلسفه سیاسی فارابی، یعنی «سعادت»، میرساند. او در فصل بیستوسوم آراء اهل المدینة الفاضلة، در بحث اراده، اختیار و سعادت، مینویسد: «والسعادة هی الخیر المطلوب لذاته»؛ سعادت خیری است که بهخاطر خود آن طلب میشود، نه بهمنظور دستیابی به امر دیگری. این تعریف، سعادت را در جایگاه غایت نهایی قرار میدهد؛ غایتی که نمیتوان آن را صرفاً وسیلهای برای رسیدن به ثروت، قدرت، شهرت یا لذت دانست. در دستگاه فلسفی فارابی، فضیلت نیز در نسبت با همین غایت معنا پیدا میکند. فضایل، از آن جهت که زمینهساز صدور افعال نیک و سامانیافتن کردار انسان در مسیر کمال هستند، ارزش مییابند؛ ازاینرو، فضیلت را نیز باید در نسبت با سعادت حقیقی فهمید. البته «سعادت» در فلسفه فارابی را نباید با «رفاه»، «رضایت اجتماعی» یا «خوشبختی متعارف» در زندگی دنیوی یکسان گرفت. سعادت حقیقی با کمال نهایی نفس انسانی و فعلیتیافتن قوای عقلانی آن پیوند دارد و افق نهایی آن به وضعیت نفس پس از جدایی از بدن و حیات اخروی مربوط میشود. در این دستگاه فکری، انسان با پرورش عقل نظری، تحصیل معرفت و ساماندادن قوای نفسانی خود میتواند به مرتبهای از کمال دست یابد که غایت وجودی او را تشکیل میدهد. بنابراین، مدینه فاضله صرفاً سازمانی برای تأمین آسایش مادی و انتظام امور روزمره نیست؛ بلکه نظمی مدنی و سیاسی است که باید شرایط لازم برای فعلیتیافتن استعدادهای انسانی و حرکت انسان به سوی سعادت حقیقی را فراهم آورد. در این معنا، سیاست به قلمرو زندگی مادی محدود نمیماند، بلکه با سرنوشت عقلانی و وجودی انسان نسبت پیدا میکند. از همینجا میتوان منطق تمایز میان مدینه فاضله و مدینههای غیرفاضله را در اندیشه فارابی بهتر دریافت. او در فصل بیستونهم آراء اهل المدینة الفاضله، اجتماعات مخالف مدینه فاضله را در چهار عنوان کلی مدینههای «جاهله»، «فاسقه»، «متبدله» و «ضاله» دستهبندی میکند. مدینه جاهله اجتماعی است که در آن شناخت درستی از سعادت حقیقی وجود ندارد و مردم، آنچه را در ظاهر خیر و مطلوب میپندارند، غایت زندگی خود قرار میدهند. فارابی صورتهای گوناگونی از این مدینه را بر اساس غایات غالب بر آنها توضیح میدهد: مدینهای که در پی تأمین ضروریات زندگی است؛ مدینهای که ثروت و توانگری را غایت نهایی میداند؛ مدینهای که بر لذتجویی استوار است؛ مدینهای که شهرت، کرامت و منزلت اجتماعی را دنبال میکند؛ مدینهای که غلبه بر دیگران و سلطه را هدف قرار میدهد؛ و مدینهای که آزادی در پیروی از خواستهها و امیال را مطلوب نهایی خود میپندارد.
در مقابل، مدینه فاسقه وضع متفاوتی دارد. ساکنان این مدینه از حیث معرفتی با مدینه جاهله یکسان نیستند؛ آنان حقیقت سعادت و مبانی اعتقادی مدینه فاضله را میشناسند، اما کردار و مناسبات عملیشان با آن شناخت سازگار نیست. به بیان دیگر، در اینجا مسئله صرفاً فقدان معرفت نیست، بلکه شکاف میان معرفت و عمل است. مدینه متبدله نیز در اصل بر آرا و اعمال فاضله استوار بوده، اما بهتدریج دچار دگرگونی شده و غایات و مناسبات دیگری در آن جایگزین شدهاند. مدینه ضاله نیز بر مبانی و تصورات نادرست درباره حقیقت، سعادت و غایت زندگی انسانی بنا شده است. این دستهبندی نشان میدهد که از نظر فارابی، انحراف یک اجتماع تنها به فقدان نظم یا ناکارآمدی اجرایی محدود نمیشود؛ بلکه ممکن است از جابهجایی غایات، فساد معرفت یا ناسازگاری میان باور و کردار نیز ناشی شود. این تمایز، امکان طرح پرسشی مهم در فلسفه سیاسی معاصر را فراهم میآورد: آیا شناخت ارزشهایی چون عدالت، فضیلت و سعادت، بهتنهایی برای تحقق آنها کفایت میکند؟ اگر این ارزشها در سطح گفتار سیاسی پذیرفته شوند، اما در مناسبات اجتماعی و شیوه اداره امور عمومی مجال ظهور و تحقق نیابند، چه نسبتی میان معرفت اعلامشده و عمل اجتماعی باقی میماند؟ این پرسش را نباید داوری مستقیم فارابی درباره دولتها و ساختارهای سیاسی امروز تلقی کرد؛ بلکه باید آن را تأملی معاصر بر مبنای تمایزی دانست که او میان مدینه جاهله، فاسقه، متبدله و ضاله برقرار میکند. اهمیت این تمایز در آن است که مسئله سیاست را هم به ساحت معرفت و هم به ساحت کردار و عادتهای اجتماعی پیوند میزند. در این میان، مسئله ریاست و جایگاه رئیس مدینه اهمیتی اساسی پیدا میکند. فارابی در فصل بیستوهفتم کتاب، برای توضیح نسبت رئیس و اجزای مدینه، از تمثیل بدن سالم و عضو رئیس، یعنی قلب، بهره میگیرد. همانگونه که در بدن، قلب مبدأ و منشأ هماهنگی و انتظام قوای حیاتی است، در مدینه نیز باید اصلی وجود داشته باشد که اجزا و مراتب مختلف جامعه را در جهت غایت مشترک سامان دهد. این تمثیل را نباید صرفاً توصیفی از برتری یک فرد در ساختار قدرت دانست؛ بلکه باید آن را بیانگر ضرورت وجود اصل تدبیرکننده و هماهنگکننده در یک کلّ اجتماعی تلقی کرد. در این الگو، اجزای مدینه در جایگاهها و مراتب متفاوت قرار میگیرند و هر یک با ایفای وظیفه متناسب با مرتبه و استعداد خود در انتظام کلّ مدینه نقش دارند. از همین رو، ریاست در مدینه فاضله نزد فارابی صرفاً منصبی اداری یا موقعیتی مبتنی بر قدرت و سلطه نیست. رئیس باید از معرفت و کمال عقلانی لازم برای شناخت سعادت و راههای دستیابی به آن برخوردار باشد و بتواند جامعه را به سوی این غایت هدایت کند. فارابی در فصل بیستوهفتم، رئیس نخستین مدینه فاضله را انسانی معرفی میکند که به کمال عقلانی رسیده و در الگوی کامل، واجد شرایط فلسفه و نبوت است. پیوند میان حکمت و نبوت در این الگو از آن جهت اهمیت دارد که رئیس مدینه باید هم حقیقت را در مرتبه معرفت عقلانی دریابد و هم توانایی هدایت مردمان و انتقال آن حقیقت به شیوهای متناسب با ظرفیتهای معرفتی آنان را داشته باشد.
فارابی در فصل بیستوهشتم نیز خصایص رئیس نخستین مدینه فاضله را برمیشمارد؛ از جمله سلامت و کمال قوای جسمانی، قوت فهم و حافظه، هوشمندی، قدرت بیان، دوستداری دانش و حقیقت، بزرگی نفس، بیاعتنایی به مال و منال دنیا، عدالتخواهی، بیزاری از ستم و برخورداری از ارادهای استوار. این ویژگیها نشان میدهد که صلاحیت ریاست در مدینه فاضله را نمیتوان صرفاً با توانایی اعمال قدرت، مهارت اجرایی یا برخورداری از موقعیت اجتماعی سنجید. رئیس مدینه باید واجد ترکیبی از کمال عقلانی، فضایل اخلاقی و توانایی عملی برای تدبیر و هدایت جامعه باشد. در حقیقت، ریاست سیاسی در اندیشه فارابی با نوعی مسئولیت معرفتی و اخلاقی پیوند خورده است؛ مسئولیتی که غایت آن ساماندادن زندگی مدنی در جهت سعادت است. بااینحال، برای فهم دقیق نظریه فارابی باید به ساختار سلسلهمراتبی مدینه او نیز توجه داشت. در مدینه فاضله، همه افراد از حیث معرفت، استعداد و مرتبه عقلانی در جایگاهی یکسان قرار ندارند. فارابی میان فیلسوفان و حکیمانی که حقایق را از طریق برهان و معرفت عقلانی درمییابند، پیروانی که این حقایق را از طریق تعلیم و اعتماد به صاحبان حکمت میشناسند، و عموم مردمانی که از راه تمثیلها، اقناع و صورتهای تخیلی با این حقایق ارتباط برقرار میکنند، تمایز قائل میشود. ازاینرو، هم مراتب معرفت و هم وظایف و جایگاههای اجتماعی در مدینه بر اساس تفاوت استعدادها و ظرفیتها سامان مییابند. رئیس مدینه باید آموزش، تقسیم وظایف و مناسبات میان این مراتب را بهگونهای تدبیر کند که هر فرد بتواند به اندازه استعداد و ظرفیت خود در مسیر کمال قرار گیرد و در عین حال، هماهنگی کلّ مدینه حفظ شود. بنابراین، نمیتوان نظریه سیاسی فارابی را بیواسطه با الگوهای جدید مشارکت سیاسی برابر، مردمسالاری یا نظریههای مدرن برابری شهروندی یکسان گرفت. در دستگاه فکری او، ریاست و تدبیر مدینه بر برتری معرفتی و فضیلت رئیس استوار است و ساختار اجتماعی نیز صورتی سلسلهمراتبی دارد. بااینهمه، این تفاوت تاریخی و نظری از اهمیت پرسشی که فارابی پیش روی فلسفه سیاست قرار میدهد، نمیکاهد: قدرت سیاسی به چه اعتبار واجد صلاحیت فلسفی و اخلاقی برای راهبری جامعه میشود و باید در خدمت چه غایتی قرار گیرد؟ پاسخ فارابی به این پرسش را باید در نسبت میان حکمت، فضیلت، ریاست و سعادت جستوجو کرد، نه در مفاهیم متأخر مشروعیت سیاسی به معنای رایج در نظریههای جدید. از این منظر، کارکرد حکومت در مدینه فاضله تنها تنظیم مناسبات اجتماعی، حفظ نظم یا صدور فرمان نیست. حکومت باید با ساماندهی آموزش، تقسیم وظایف و هدایت فعالیتهای اجتماعی، زمینه تحقق کمال متناسب با استعداد و ظرفیت هر یک از اهل مدینه را فراهم آورد. در اینجا، تربیت و سیاست دو حوزه مستقل و بیارتباط با یکدیگر نیستند؛ بلکه آموزش و شکلگیری عادتهای اخلاقی و معرفتی از مهمترین ابزارهای تحقق غایت مدینه به شمار میآیند. رئیس مدینه، افزون بر شناخت حقیقت سعادت، باید بتواند آن را به شیوهای متناسب با مراتب معرفتی مردمان تعلیم دهد و در آنان انگیزه و اراده لازم برای انجام افعال نیک را پدید آورد. به همین اعتبار، نظام سیاسی و نظام تربیتی در اندیشه فارابی پیوندی ساختاری دارند.
بازخوانی فارابی در روزگار ما
شاید یکی از مهمترین پرسشهایی که میتوان در روز بزرگداشت فارابی از دل اندیشه سیاسی او بیرون کشید، همین باشد: آیا ساختارهای سیاسی و اجتماعی در نسبت با غایت کمال انسانی معنا پیدا میکنند یا انسانها صرفاً به اجزایی برای استمرار و بازتولید ساختارهای قدرت تبدیل میشوند؟ این پرسش، البته صورتبندی معاصر مسئلهای است که میتوان ریشههای فلسفی آن را در نظریه مدینه فاضله جستوجو کرد. فارابی با قرار دادن سعادت حقیقی در جایگاه غایت مدینه، نشان میدهد که صرف برخورداری از قدرت، ثروت و نظم اجتماعی برای فضیلتمند دانستن یک اجتماع کافی نیست. ارزش و اعتبار مدینه، در نهایت، به نوع معرفت، فضایل، افعال و غایتی وابسته است که حیات جمعی بر محور آن سامان مییابد.
از این منظر، بازخوانی فارابی در روزگار ما بیش از آنکه تلاشی برای یافتن پاسخهای آماده به مسائل پیچیده سیاست جدید باشد، فرصتی برای بازاندیشی در مبانی و غایات سیاست است. نباید تفاوتهای تاریخی و نظری میان دستگاه فلسفی او و اندیشه سیاسی جدید را نادیده گرفت یا مفاهیمی چون مردمسالاری، حقوق شهروندی و مشروعیت مدرن را بیواسطه به او نسبت داد. اما میتوان از پرسش بنیادینی که فلسفه او پیش روی ما قرار میدهد، بهره گرفت: سیاست در نهایت باید چه نسبتی با حقیقت انسان و غایت وجودی او داشته باشد؟ اگر غایت حکومت از این پرسش جدا شود، ممکن است درباره کارآمدی ابزارها، قدرت نهادها و موفقیت برنامهها بسیار سخن بگوییم، اما از مقصدی که این ابزارها و نهادها باید در خدمت آن باشند غافل بمانیم. اهمیت فارابی در تاریخ فلسفه سیاسی، از جمله در این است که سیاست را به پرسش از کمال انسان بازمیگرداند و نشان میدهد که اجتماع و حکومت، هنگامی در معنای دقیق فلسفی خود ارزشمند میشوند که در مسیر سعادت حقیقی سامان یافته باشند. فاصله میان وسیله و غایت، میان قدرت و فضیلت و میان معرفت و عمل، همان نقطهای است که اندیشه سیاسی فارابی همچنان میتواند ما را به تأمل در آن فراخواند.