یادداشت: زهرا عزتی
از ظرفیت تولید تا ظرفیتآفرینی اقتصادی
منطقه سنگان خواف بهواسطه ذخایر معدنی و استقرار مجموعههای بزرگ صنعتی، جایگاه مهمی در زنجیره تولید فولاد کشور دارد. با این حال، ظرفیت اقتصادی چنین مناطقی تنها به استخراج مواد معدنی، تولید کنسانتره و گندله یا فعالیت کارخانههای بزرگ محدود نمیشود. بخش مهمی از فرصتهای توسعه در حلقههایی قرار دارد که پیرامون این واحدها شکل میگیرند؛ از تأمین قطعات و خدمات فنی گرفته تا حملونقل، تعمیرات، بستهبندی و بازیافت. با توجه به انعقاد تفاهمنامه همکاری میان فولاد سنگان، سازمان صنایع کوچک و شهرکهای صنعتی ایران و نماینده مردم خواف و رشتخوار، توسعه ناحیه صنعتی خرگرد و ایجاد زمینه حضور واحدهای کوچک و متوسط در زنجیره ارزش فولاد، وارد مرحله تازهای از همکاری نهادی شده است. اهمیت این توافق را باید در توجه همزمان به دو ظرفیت جستوجو کرد: توان تولیدی صنایع بزرگ و قابلیتهای اقتصادی و انسانی منطقه. پیوند این دو ظرفیت میتواند زمینه شکلگیری فعالیتهای مکمل صنعتی و خدماتی را فراهم کند و فرصتهای اقتصادی گستردهتری در اختیار فعالان محلی قرار دهد. ناحیه صنعتی خرگرد؛ بستری برای توسعه کسبوکارهای وابسته یکی از محورهای اصلی این تفاهمنامه، امکانسنجی و اجرای طرح توسعه ناحیه صنعتی خرگرد با رویکرد تقویت زنجیره ارزش صنعت فولاد است. در این برنامه، حوزههایی همچون خدمات فنی و تعمیراتی، لجستیک، بستهبندی، بازیافت و تأمین قطعات بهعنوان زمینههای مستعد توسعه مورد توجه قرار گرفتهاند. فعالیت مستمر واحدهای بزرگ صنعتی به مجموعهای از خدمات تخصصی و پشتیبانی نیاز دارد. فراهمشدن بستر مناسب برای استقرار بنگاههای کوچک و متوسط در نزدیکی این واحدها، میتواند بخشی از این نیازها را از طریق ظرفیتهای اقتصادی منطقه پاسخ دهد. این الگو از یک سو به تقویت شبکه تأمین و پشتیبانی صنعت فولاد کمک میکند و از سوی دیگر، فرصت فعالیت را برای سرمایهگذاران، کارآفرینان و نیروهای متخصص محلی گسترش میدهد. در چنین شرایطی، کسبوکارهای کوچک و متوسط میتوانند به حلقههای مؤثر زنجیره ارزش تبدیل شوند و سهم بیشتری از فعالیتهای اقتصادی پیرامون صنعت را برعهده بگیرند. اشتغالآفرینی با تکیه بر توان جامعه محلی یکی از ابعاد مهم این همکاری، توجه به نقش مردم منطقه در فرایند تولید ثروت و توسعه اقتصادی است. ظرفیت اشتغالزایی صنایع معدنی و فولادی تنها به فرصتهای استخدامی مستقیم در کارخانهها محدود نمیشود؛ بخش قابل توجهی از فرصتهای شغلی میتواند در واحدهای تأمینکننده، خدمات فنی، حملونقل و فعالیتهای وابسته شکل بگیرد. در رویکرد اعلامشده از سوی فولاد سنگان، حمایت از خوداشتغالی، توسعه مشاغل خرد و متوسط، ایجاد واحدهای تولیدی و خدماتی و فراهمکردن زمینه تأمین نیازهای صنایع بزرگ از سوی کسبوکارهای منطقهای مورد توجه قرار گرفته است. این نگاه میتواند مسیر تازهای برای حضور جوانان و نیروهای متخصص خواف در اقتصاد صنعتی منطقه ایجاد کند؛ مسیری که در آن، مهارت و توان کارآفرینی افراد به فرصتی برای راهاندازی کسبوکارهای مستقل و مشارکت در زنجیره تأمین صنایع بزرگ تبدیل میشود. از این منظر، توسعه ناحیه صنعتی خرگرد میتواند مکمل ظرفیتهای اشتغالزایی فولاد سنگان باشد و زمینه بهرهمندی بخش گستردهتری از جامعه محلی از فرصتهای اقتصادی منطقه را فراهم کند. زیرساخت و مهارت؛ پشتوانه توسعه صنعتی توسعه ناحیه صنعتی بدون فراهمبودن زیرساختهای مورد نیاز، امکان تحقق کامل نخواهد داشت. به همین دلیل، ارتقای راه دسترسی، برق، آب، گاز، ارتباطات و ایمنی ناحیه صنعتی از دیگر محورهای همکاری طرفین عنوان شده است. در کنار زیرساختهای فیزیکی، مهارت نیروی انسانی نیز اهمیت تعیینکنندهای دارد. واحدهای کوچک و متوسط زمانی میتوانند به تأمینکنندگان مؤثر صنایع بزرگ تبدیل شوند که از دانش فنی، نیروی متخصص و توان ارائه خدمات باکیفیت برخوردار باشند. از این منظر، آموزش و توانمندسازی نیروی کار محلی، مکمل توسعه زیرساخت صنعتی محسوب میشود.
ترکیب این دو مؤلفه میتواند زمینه حضور مؤثرتر بنگاههای بومی در زنجیره تأمین فولاد سنگان را فراهم کند و ظرفیتهای اقتصادی منطقه را به سمت فعالیتهای تخصصیتر و پایدارتر سوق دهد. همکاری نهادی برای پیشبرد برنامههای توسعهای یکی دیگر از نکات قابل توجه در این تفاهمنامه، پیشبینی سازوکار مشترک برای پیگیری برنامههاست. بر اساس اعلام شرکت فولاد سنگان، تشکیل کارگروه مشترک با حضور نمایندگان طرفین، تدوین برنامه عملیاتی سالانه، اولویتبندی پروژهها، پایش پیشرفت و رفع موانع اجرایی در دستور کار قرار گرفته است. برگزاری جلسات ماهانه نیز برای پیگیری روند اجرای برنامهها پیشبینی شده است. همکاری میان مجموعه صنعتی، سازمان متولی شهرکها و نواحی صنعتی و نماینده منطقه، میتواند به هماهنگی بیشتر در شناسایی نیازها و استفاده از ظرفیتهای موجود کمک کند. چنین سازوکاری، زمینه همافزایی میان بخش صنعت و نهادهای توسعهای را فراهم میآورد و مسیر برنامهریزی برای توسعه اقتصادی منطقه را منسجمتر میکند. فولاد سنگان و افق تازه توسعه اقتصادی خواف تجربه توسعه صنعتی نشان میدهد که پیوند میان صنایع بزرگ و اقتصاد پیرامونی، ظرفیت ارزشآفرینی گستردهای دارد. شکلگیری واحدهای کوچک و متوسط، افزایش سهم کسبوکارهای محلی در تأمین نیازهای صنعتی، ارتقای مهارت نیروی انسانی و ایجاد فرصتهای کارآفرینی، از جمله مسیرهایی هستند که میتوانند آثار فعالیت صنایع بزرگ را در سطح منطقه گسترش دهند. انعقاد تفاهمنامه فولاد سنگان برای توسعه ناحیه صنعتی خرگرد را میتوان در همین چارچوب ارزیابی کرد؛ اقدامی با هدف تقویت ارتباط میان ظرفیت تولید صنعتی و توان اقتصادی و انسانی خواف. برای منطقهای با جایگاه معدنی و صنعتی سنگان، توسعه چنین پیوندی میتواند افق تازهای پیش روی اقتصاد محلی بگشاید؛ افقی که در آن، صنایع بزرگ در کنار افزایش ظرفیت تولید، زمینه رشد بنگاههای بومی، گسترش مهارت و ایجاد فرصتهای اقتصادی متنوع را نیز فراهم میکنند. در صورت پیشبرد منسجم این همکاری و تحقق برنامههای پیشبینیشده، ناحیه صنعتی خرگرد میتواند به یکی از حلقههای مهم ارتباط میان صنعت فولاد و اقتصاد بومی خواف تبدیل شود؛ حلقهای که منافع توسعه صنعتی را به فرصتهای بیشتر برای کسبوکارها و نیروی انسانی منطقه پیوند میدهد.