به گزارش آفتاب صبح، توسعه صنعت فولاد معمولاً با شاخص‌هایی همچون ظرفیت تولید، میزان سرمایه‌گذاری، پیشرفت طرح‌های توسعه، مصرف انرژی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین ارزیابی می‌شود. این شاخص‌ها برای سنجش عملکرد صنعتی ضروری‌اند، اما تمام ظرفیت واقعی یک صنعت را نشان نمی‌دهند. بخش مهمی از توان رقابتی واحدهای فولادی در دانشی نهفته است که طی سال‌ها فعالیت عملیاتی شکل گرفته و حاصل مواجهه مستمر متخصصان با پیچیدگی‌های تولید، محدودیت‌های تجهیزات و ضرورت تصمیم‌گیری‌های فنی است.
این دانش، در صورت ثبت‌نشدن و انتقال‌نیافتن، ممکن است با خروج متخصصان باتجربه از چرخه فعالیت، بخشی از ظرفیت یادگیری سازمان را نیز از بین ببرد. از این منظر، درگذشت چهره‌هایی مانند مهندس سیروس مؤتمن را نمی‌توان صرفاً فقدان یک متخصص باسابقه دانست؛ این اتفاق فرصتی برای بازنگری در سازوکار حفظ سرمایه دانشی صنعت فولاد فراهم می‌کند.
بیست‌وهشتمین سمپوزیوم فولاد که از پنجم تا هفتم آبان‌ماه ۱۴۰۵ در اصفهان برگزار می‌شود، می‌تواند بستری برای طرح جدی این مسئله باشد که صنعت فولاد ایران چگونه تجربه متخصصان خود را به دانش ماندگار تبدیل می‌کند و چه سازوکاری برای انتقال آن به نسل جدید کارشناسان و پژوهشگران در اختیار دارد. محور رسمی این دوره نیز بر هم‌افزایی میان اکوسیستم علمی و صنعتی و شتاب‌دهی به تولید فولاد سبز تأکید دارد.
از تجربه کوره بلند تا پیوند دانش و تولید
زنده‌یاد مهندس سیروس مؤتمن از چهره‌های باسابقه صنعت فولاد بود که تجربه صنعتی و فعالیت تخصصی را در کنار مشارکت در حوزه‌های آموزشی و حرفه‌ای دنبال کرد. در گفت‌وگویی که در دی‌ماه ۱۴۰۲ از او منتشر شد، مؤتمن به‌عنوان استاد دانشگاه و پیشگام تأسیس کوره بلند در صنعت فولاد کشور معرفی شده است. در همان گفت‌وگو، از مسئولیت او به‌عنوان نایب‌رئیس هیئت‌مدیره مجتمع صنایع قائم‌رضا نیز یاد شده است.
سابقه فعالیت او در ذوب‌آهن اصفهان نیز در منابع مربوط به پیشکسوتان این مجموعه منعکس شده است. مؤتمن در سال ۱۴۰۱ به‌عنوان یکی از اعضای هیئت‌مدیره انجمن مدیران پیشگام ذوب‌آهن اصفهان معرفی شد؛ انجمنی که با هدف بهره‌گیری از تجربه مدیران و کارشناسان باسابقه و حفظ این ظرفیت برای صنعت فولاد فعالیت می‌کند.
همچنین انتشار کتاب «تاریخ شفاهی صنعت فولاد ایران به روایت پیشگامان ذوب‌آهن اصفهان»، دفتر پنجم با موضوع سیروس مؤتمن، در سال ۱۴۰۰، از ثبت بخشی از تجربه‌های حرفه‌ای او در قالب تاریخ شفاهی حکایت دارد.
اهمیت چنین سوابقی را باید در پیوند میان دو حوزه‌ای جست‌وجو کرد که توسعه صنعتی بدون ارتباط مؤثر میان آن‌ها دشوار خواهد بود: تجربه عملیاتی و دانش علمی.
واحدهای تولیدی با مسائل واقعی فرایند، کیفیت محصول، نگهداری تجهیزات، مصرف انرژی و محدودیت‌های اجرایی مواجه‌اند؛ در مقابل، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی ظرفیت تحلیل علمی مسائل، توسعه روش‌های جدید و تربیت نیروی متخصص را در اختیار دارند. ارتباط مستمر میان این دو بخش، امکان تبدیل دانش نظری به راهکارهای قابل اجرا را افزایش می‌دهد.
در صنعتی مانند فولاد، تجربه متخصصان باسابقه می‌تواند در شناسایی مسائل فنی، ارزیابی راهکارهای پیشنهادی و انتقال شناخت عملیاتی به نسل جدید نقش مهمی داشته باشد. این ظرفیت زمانی به سرمایه‌ای ماندگار تبدیل می‌شود که از سطح تجربه فردی فراتر برود و در قالب مستندات فنی، برنامه‌های آموزشی و همکاری‌های سازمان‌یافته در اختیار مجموعه‌های صنعتی قرار گیرد.
فولاد سبز؛ فناوری بدون نیروی انسانی توانمند کافی نیست
انتخاب محور فولاد سبز برای سمپوزیوم امسال، توجه به یکی از مهم‌ترین مسیرهای تحول صنعت فولاد را نشان می‌دهد. کاهش آثار زیست‌محیطی تولید، ارتقای بهره‌وری انرژی و استفاده از فناوری‌های نوین، از جمله موضوعاتی هستند که در مسیر توسعه پایدار این صنعت اهمیت دارند.
در چنین مدلی، ارزش رویداد تنها در آنچه طی چند روز ارائه می‌شود خلاصه نخواهد شد؛ بلکه بخشی از موفقیت آن به میزان دانشی وابسته است که پس از پایان سمپوزیوم در اختیار صنعت باقی می‌ماند و به حل مسائل تولید کمک می‌کند.
پاسداشت پیشکسوتان با حفظ میراث دانشی آنان
درگذشت مهندس سیروس مؤتمن، فقدان یکی از چهره‌های باسابقه صنعت فولاد ایران است؛ اما تداوم اثرگذاری حرفه‌ای او را باید در مسیری جست‌وجو کرد که دانش و تجربه متخصصان باسابقه در آن به بخشی از ظرفیت پایدار صنعت تبدیل شود.
بزرگداشت پیشکسوتان زمانی از سطح یادآوری سوابق فردی فراتر می‌رود که به اقداماتی برای حفظ تجربه‌های فنی، تقویت ارتباط صنعت و دانشگاه و فراهم‌کردن فرصت رشد برای نسل جدید منجر شود.
برای تحقق این هدف، انجمن‌های تخصصی، دانشگاه‌ها و شرکت‌های فولادی می‌توانند در کنار برنامه‌های یادبود، سازوکارهای مشخصی برای ثبت تجربه‌های حرفه‌ای و انتقال دانش طراحی کنند. انتشار مجموعه‌های مستند از تجربه متخصصان، تدوین روایت‌های فنی از تحولات صنعت، برگزاری نشست‌های انتقال تجربه و ایجاد ارتباط میان پیشکسوتان و پژوهشگران جوان، نمونه‌هایی از اقداماتی هستند که قابلیت پیگیری و ارزیابی دارند.
همچنین می‌توان در رویدادهای تخصصی، بخشی مشخص را به ارائه تجربه‌های صنعتی، بررسی مسائل فنی از منظر پیشکسوتان و معرفی مسیرهای انتقال دانش اختصاص داد. چنین برنامه‌ای زمانی اثربخش خواهد بود که خروجی آن قابل استفاده، قابل پیگیری و مرتبط با نیازهای واقعی واحدهای تولیدی باشد.
بیست‌وهشتمین سمپوزیوم فولاد در غیاب مهندس مؤتمن می‌تواند فرصتی برای توجه جدی‌تر به همین ضرورت باشد؛ ضرورتی که با انتخاب محور فولاد سبز نیز ارتباط مستقیم دارد. صنعتی که قصد دارد فناوری خود را متحول کند، باید هم‌زمان برای حفظ و توسعه دانش انسانی مورد نیاز این تحول برنامه‌ریزی کند.
فولاد آینده تنها با توسعه تجهیزات و سرمایه‌گذاری ساخته نمی‌شود؛ کیفیت دانش، توان حل مسئله و امکان انتقال تجربه نیز در شکل‌گیری آن نقش دارند. میراث حرفه‌ای سیروس مؤتمن زمانی در مسیر توسعه فولاد ایران ماندگار خواهد شد که تجربه متخصصان به دانشی قابل استفاده تبدیل شود و ارتباط میان پژوهش، تولید و نسل جوان از یک ضرورت مورد تأکید، به سازوکاری پایدار در صنعت تبدیل شود.
با این حال، حرکت به سوی تولید فولاد سبز صرفاً با نوسازی تجهیزات یا سرمایه‌گذاری در فناوری‌های جدید محقق نمی‌شود. بهره‌برداری مؤثر از فناوری به نیروی انسانی متخصص، شناخت دقیق فرایندها، توانایی تحلیل داده‌های عملیاتی و ظرفیت حل مسئله وابسته است.
فناوری زمانی به مزیت پایدار تبدیل می‌شود که دانش لازم برای انتخاب، اجرا، بهره‌برداری و بهبود آن نیز در سازمان وجود داشته باشد. در غیر این صورت، حتی سرمایه‌گذاری‌های قابل توجه ممکن است نتوانند تمام ظرفیت مورد انتظار خود را در تولید و بهره‌وری ایجاد کنند.
در این میان، ارتباط دانشگاه و صنعت باید از تبادل اطلاعات و برگزاری نشست‌های تخصصی فراتر برود. تعریف پروژه‌های پژوهشی بر اساس نیازهای واقعی کارخانه‌ها، مشارکت کارشناسان صنعتی در تدوین مسائل تحقیقاتی، ارزیابی نتایج پژوهش‌ها در محیط عملیاتی و ایجاد مسیر مشخص برای به‌کارگیری دستاوردهای علمی، می‌تواند این ارتباط را به یکی از ابزارهای توسعه فناوری تبدیل کند.
از این منظر، محور فولاد سبز یک پرسش مهم را پیش روی فعالان این صنعت قرار می‌دهد: آیا هم‌زمان با برنامه‌ریزی برای توسعه فناوری، برای حفظ و انتقال دانش فنی مورد نیاز جهت بهره‌برداری از این فناوری‌ها نیز برنامه‌ای مشخص وجود دارد؟
شکاف انتقال تجربه؛ مسئله‌ای فراتر از فقدان پیشکسوتان
یکی از چالش‌های مهم در صنایع سرمایه‌بر، فاصله میان تجربه متخصصان باسابقه و نیازهای آموزشی و عملیاتی نیروهای تازه‌وارد است. بخشی از دانش تولید در اسناد فنی ثبت می‌شود، اما تمام تجربه‌های ارزشمند را نمی‌توان در دستورالعمل‌ها و گزارش‌های مکتوب خلاصه کرد.
شناخت شرایط خاص تجهیزات، تشخیص نشانه‌های اولیه اختلال در فرایند، ارزیابی پیامدهای تصمیم‌های عملیاتی و انتخاب راهکار مناسب در موقعیت‌های پیچیده، ممکن است حاصل سال‌ها تجربه مستقیم باشد. انتقال این دانش به نیروی انسانی جدید به برنامه‌ریزی، تعامل مستمر و فراهم‌کردن فرصت یادگیری در محیط واقعی کار نیاز دارد.
اگر انتقال تجربه به روابط فردی و فرصت‌های پراکنده محدود بماند، با بازنشستگی یا درگذشت متخصصان، بخشی از این سرمایه دانشی در معرض فراموشی قرار می‌گیرد. بنابراین، حفظ دانش سازمانی باید به‌عنوان یکی از اجزای مدیریت منابع انسانی و برنامه‌ریزی توسعه فناوری در شرکت‌های فولادی مورد توجه قرار گیرد.
ایجاد بانک‌های دانش فنی، ثبت تجربه‌های عملیاتی، تدوین تاریخ شفاهی متخصصان، طراحی برنامه‌های انتقال تجربه و پیوند دادن کارشناسان جوان با پیشکسوتان، از جمله اقداماتی است که می‌تواند این خطر را کاهش دهد.
ثبت تجربه‌های حرفه‌ای مؤتمن در قالب یک اثر تاریخ شفاهی، نمونه‌ای از اهمیت مستندسازی حافظه صنعتی است؛ اما برای آنکه این اقدام به الگویی فراگیر تبدیل شود، لازم است ثبت دانش متخصصان به برنامه‌ای مستمر و سازمان‌یافته در شرکت‌های فولادی و انجمن‌های تخصصی تبدیل شود.
این اقدامات جایگزین تجربه مستقیم نیستند، اما امکان دسترسی نسل‌های بعدی به دانش انباشته‌شده را افزایش می‌دهند و به حفظ حافظه فنی سازمان کمک می‌کنند.
سمپوزیوم فولاد؛ معیار اثرگذاری، فراتر از تعداد مقالات
سمپوزیوم فولاد و نمایشگاه جانبی آن، فرصتی برای گردهمایی شرکت‌های فولادی، پژوهشگران، دانشگاهیان و فعالان حوزه تحقیق و توسعه فراهم می‌کند. با این حال، اثرگذاری بلندمدت چنین رویدادی را نمی‌توان صرفاً با تعداد مقالات ارائه‌شده، نشست‌های برگزارشده یا شرکت‌های حاضر در نمایشگاه سنجید.
معیار مهم‌تر، میزان تأثیر این تعاملات بر حل مسائل واقعی صنعت است. پژوهش‌های ارائه‌شده تا چه اندازه به پروژه‌های مشترک میان دانشگاه و کارخانه تبدیل می‌شوند؟ نتایج این پروژه‌ها چگونه ارزیابی و پیگیری می‌شوند؟ چه سهمی از دستاوردهای علمی به بهبود فرایندهای تولید می‌انجامد؟ و چه برنامه‌ای برای مستندسازی تجربه‌های متخصصان و انتقال آن‌ها به نسل جوان وجود دارد؟
این پرسش‌ها به معنای نادیده‌گرفتن ارزش گردهمایی‌های علمی نیست؛ بلکه بر ضرورت پیوند دادن خروجی این رویدادها با نیازهای عملیاتی صنعت تأکید دارد.
در برنامه موضوعی سمپوزیوم فولاد ۱۴۰۵ نیز علاوه بر فناوری‌های فرایندی و تجهیزات، به منابع انسانی، آموزش و انتقال دانش در مسیر تولید فولاد سبز توجه شده است. این موضوع می‌تواند زمینه‌ای برای طرح پیشنهادهای اجرایی درباره حفظ دانش سازمانی و تقویت ارتباط میان متخصصان باسابقه و نیروهای جوان فراهم کند.
سمپوزیوم فولاد می‌تواند با توسعه برنامه‌های انتقال تجربه، اختصاص فرصت‌های مشخص به گفت‌وگوی نسل‌های مختلف متخصصان، حمایت از مستندسازی دانش فنی و پیگیری نتایج همکاری‌های پژوهشی، از یک رویداد سالانه به بستری پایدارتر برای توسعه دانش صنعتی تبدیل شود.