یادداشت: زهرا عزتی
ناوگان فرسوده؛ مسئله‌ای فراتر از کمبود ماشین‌آلات ماشین‌آلات در معدن فقط ابزار استخراج نیستند؛ ظرفیت حمل باطله و ماده معدنی، سرعت پیشروی عملیات، هزینه نگهداری و حتی امکان تحقق برنامه تولید به عملکرد همین تجهیزات وابسته است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده در حوزه فرسودگی و آمار ماشین‌آلات معدنی کشور، حدود ۱۵ هزار دستگاه ماشین‌آلات فرسوده با عمر بیش از ۲۰ سال در کشور وجود دارد که ضرورت توجه به تجهیزات جدید را دوچندان می‌کند. همچنین آمارهایی که رئیس سازمان نظام مهندسی معدن از فعالیت حدود ۲۹ هزار و ۶۰۰ دستگاه ماشین‌آلات معدنی ارائه کرده است، لزوم دقت بر وضعیت سنی و قابلیت عملیاتی تجهیزات را برجسته می‌سازد. با این حال، باید توجه داشت که این ارقام نباید بدون تطبیق با آخرین آمار وزارت صمت، به‌عنوان تصویر دقیق ناوگان در سال ۱۴۰۵ ارائه شوند و آمار کل ماشین‌آلات را نمی‌توان مستقیماً معادل تعداد دامپتراک‌های سنگین موردنیاز معادن بزرگ دانست.
چرا دامپتراک سنگین به مسئله‌ای راهبردی تبدیل شده است؟ در معادن بزرگ روباز، ظرفیت حمل دامپتراک بر تعداد سرویس‌های حمل و هزینه جابه‌جایی اثر مستقیم دارد. همان‌طور که در گزارش اتحادیه حفاران غیرنفتی درباره تأمین ماشین‌آلات مستهلک و برنامه دامپتراک منعکس شده است، تأمین این تجهیزات صرفاً یک خرید ساده نیست؛ بلکه ایجاد ظرفیت قابل اتکا برای نگهداری و تعمیر آن‌ها در طول عمر عملیاتی است. ایمیدرو در سال ۱۴۰۳ بر ضرورت تدوین برنامه فنی و اقتصادی تأمین دامپتراک (از کلاس ۶۰ تا ۱۳۶ تن و بیش از ۲۰۰ تن) تأکید کرده بود؛ چرا که راهکار مناسب برای یک معدن متوسط لزوماً پاسخ‌گوی نیاز یک معدن بزرگ سنگ‌آهن یا مس نیست و سیاست تأمین باید بر اساس نوع عملیات و هزینه چرخه عمر تنظیم شود.
تصمیم مشترک ایمیدرو و ایدرو دقیقاً چیست؟ در ۱۲ مهر ۱۴۰۵، خبر تشکیل کارگروه مشترک ایمیدرو و ایدرو برای بررسی مدل‌های تأمین و ساخت متمرکز ۴۰۰ دستگاه دامپتراک منتشر شد. محمدمسعود سمیعی‌نژاد، رئیس هیئت عامل ایمیدرو، با اشاره به نتایج نیازسنجی، نیاز فعلی بخش معدن را ۴۰۰ دستگاه اعلام کرد و فرشاد مقیمی، رئیس هیئت عامل ایدرو، بر به‌کارگیری ظرفیت تخصصی سازندگان داخلی برای پیشبرد این برنامه تأکید نمود. اهمیت این تصمیم در اصلِ همکاری دو سازمان است؛ جایی که ایمیدرو به نیاز عملیاتی معادن نزدیک است و ایدرو می‌تواند در سازمان‌دهی زنجیره تأمین نقش ایفا کند. با این حال، در این مرحله از خبر تشکیل کارگروه، هنوز نمی‌توان نتیجه گرفت که قرارداد قطعی ساخت تمامی ۴۰۰ دستگاه منعقد شده یا منابع مالی نهایی شده است.
تولیدکننده داخلی؛ میان توان ساخت و مونتاژ در دامپتراک‌های سنگین، ظرفیت حمل بالا باید با دوام سازه، عملکرد سامانه انتقال قدرت، سیستم ترمز و پایداری در شرایط سخت همراه باشد. در این مسیر، نباید میان «توان ساخت»، «توان مونتاژ» و «توان تولید انبوه با عملکرد اثبات‌شده» خلط مبحث کرد.
یک شاهد مهم: ساخت نمونه داخلی ۱۵۰ تنی ایران در زمینه دامپتراک سنگین ظرفیت‌هایی دارد؛ از جمله خبرهایی که در آذر ۱۴۰۴ پیرامون ساخت نسخه اولیه یک دامپتراک ۱۵۰ تنی با سیستم رانش «دیزل-الکتریک» توسط شرکت دانش‌بنیان گهر صنعت آداک گستر منتشر شد. این محصول که با حمایت گهرزمین توسعه یافته، موفقیت‌هایی در آزمون‌های فنی داشته است. با این حال، باید میان ساخت نمونه اولیه و تولید انبوه تجاری تمایز قائل شد. این تجربه، مبنایی برای مطالبه اطلاعات دقیق‌تر درباره عملکرد میدانی و برنامه تجاری‌سازی فراهم می‌کند.
خرید خارجی؛ راه‌حل فوری یا وابستگی بلندمدت؟ واردات ماشین‌آلات آماده می‌تواند در کوتاه‌مدت بخشی از کمبود را جبران کند، اما اگر این خرید صرفاً به واردات محصول نهایی محدود بماند، به توسعه دانش طراحی منجر نمی‌شود. معیار درست، مقایسه هزینه چرخه عمر، قابلیت تعمیر و میزان انتقال فناوری در هر گزینه است.
همکاری ایمیدرو و ایدرو چقدر عملیاتی است؟ اصل همکاری دو سازمان قابل دفاع است، اما عملیاتی شدن آن منوط به اقداماتی نظیر: انتشار فهرست دقیق نیاز معادن، تعیین مدل تأمین مالی، مشخص کردن مسیر فنی (تولید تحت لیسانس یا ساخت داخلی) و تعریف شاخص‌های سنجش پیشرفت است. بدون این جزئیات، برنامه تنها در حد یک توافق اولیه باقی می‌ماند.
۴۰۰ دستگاه چقدر از نیاز معدن را برطرف می‌کند؟ عدد ۴۰۰ دستگاه، نیاز دامپتراک است و نه کل ماشین‌آلات معدنی. بنابراین این طرح می‌تواند بخشی از گلوگاه حمل را هدف بگیرد، اما جایگزین برنامه جامع نوسازی ناوگان (بیل، لودر، حفاری و…) نیست.
راه‌حل پایدار؛ سرمایه از معدن، فناوری از صنعت و دانشگاه مدل پیشنهادی می‌تواند بر سه ضلع استوار باشد: سرمایه‌گذاری از سوی معادن، طراحی و تولید با مشارکت صنعت، و حضور دانشگاه در توسعه مهندسی و تحلیل‌های پیشرفته. حمایت از سازنده داخلی زمانی به نتیجه می‌رسد که بازار قابل اتکا و تعهد بلندمدت خریداران فراهم باشد.